In memory of Academician Gakash Zakievich Biyashev on the 120th anniversary of his birthПамяти академика Гакаша Закиевича Бияшева к 120-летию со дня рожденияАкадемик Ғақаш Зәкиұлы Бияшевтің туғанына 120 жыл толуына орай

A historical review of a career that joined irrigated sugar beet, polyploid and heterosis breeding, university teaching and the institutions that carried the work.Исторический обзор пути учёного, соединившего орошаемую сахарную свёклу, полиплоидную и гетерозисную селекцию, университетское преподавание и институты, на которых держалась эта работа.Суармалы қант қызылшасын, полиплоидты және гетерозистік селекцияны, университеттегі оқытуды және осы жұмысты алып жүрген институттарды біріктірген ғалым жолының тарихи шолуы.

Open accessОткрытый доступАшық қолжетімділік CC BY 4.0 Article typeТип статьиМақала түрі: Memorial ArticleМемориальная статьяМемориалдық мақала DOI: 10.66273/3134-6359.2026.1.4.003
— viewsпросмотровқаралым — uniqueуникальныхбірегей
AuthorsАвторыАвторлар
Kanat Yermekbayev1,*Канат Ермекбаев1,*Қанат Ермекбаев1,*
* Corresponding author:* Автор для переписки:* Хат алмасатын автор: kanat.yermekbayev@gmail.com
AffiliationsАффилиацииАффилиациялар
1 Institute of Plant Biology and Biotechnology, 45 Timiryazev Street, Almaty 050040, Kazakhstan1 Институт биологии и биотехнологии растений, ул. Тимирязева 45, Алматы 050040, Казахстан1 Өсімдіктер биологиясы және биотехнологиясы институты, Тимирязев көшесі 45, Алматы 050040, Қазақстан
KeywordsКлючевые словаТүйін сөздер
Gakash Biyashev; Kazakhstan; sugar beet; polyploidy; heterosis; plant breeding; scientific educationГакаш Бияшев; Казахстан; сахарная свёкла; полиплоидия; гетерозис; селекция растений; научное образованиеҒақаш Бияшев; Қазақстан; қант қызылшасы; полиплоидия; гетерозис; өсімдік селекциясы; ғылыми білім беру
Graphical abstract: the career of Gakash Zakievich Biyashev in three panels — the sequence of institutions he worked in, the scientific program that ran from soil water through irrigated sugar beet to polyploidy and heterosis, and what the 120th anniversary leaves to preserve

Graphical abstract. The career of G. Z. Biyashev (1906–1987) at a glance: the sequence of appointments that carried the work, the scientific program that ran through it, and what the 120th anniversary leaves to preserve.

Графический абстракт. Путь Г. З. Бияшева (1906–1987) одним взглядом: последовательность должностей, на которых держалась работа, проходившая через неё научная программа и то, что 120-летие оставляет для сохранения.

Графикалық аңдатпа. Г. З. Бияшевтің (1906–1987) жолы бір көзқараспен: жұмысты алып жүрген қызметтер тізбегі, солар арқылы өткен ғылыми бағдарлама және 120 жылдық мерейтой сақтауға қалдырғаны.

AbstractАннотацияАңдатпа

The 120th anniversary of Academician Gakash Zakievich Biyashev’s (1906–1987) birth offers an opportunity to reconsider the relationship between agricultural experimentation, plant genetics, and scientific institution building in Kazakhstan. This historical review examines his career through a supplied commemorative biographical document, an Academy of Sciences biobibliography published in 1988, institutional and bibliographic sources, and selected research literature. His work linked the physical environment of crop production to improving hereditary plant material. His research on sugar beet under irrigation, polyploid breeding, and heterosis spanned a career that included agricultural research institutes, Kazakh State University, the Kazakh Academy of Agricultural Sciences, and the Institute of Botany. The commemorative record credits him with supervising three Doctors of Sciences and eighteen Candidates of Sciences, publishing approximately 130 papers, and contributing to the development of Kazakhsky Poligibrid 24. His publication record also documents engagement with reproductive biology, experimental mutagenesis and the wider genetics community. Comparisons with later sugar-beet genomics clarify the continuing relevance of the problems he studied without attributing modern methods to him. His legacy rests on regional agricultural knowledge, experimental breeding, scientific leadership, and training new researchers. Preserving that legacy requires accessible historical sources, careful attribution, and renewed attention to the institutions and people that sustain research across generations.120-летие со дня рождения академика Гакаша Закиевича Бияшева (1906–1987) даёт повод заново осмыслить связь между сельскохозяйственным экспериментом, генетикой растений и строительством научных институтов в Казахстане. Настоящий исторический обзор рассматривает его путь по предоставленному мемориальному биографическому документу, биобиблиографии Академии наук 1988 года, институциональным и библиографическим источникам и отдельным исследовательским работам. Его работа связывала физическую среду возделывания культур с улучшением наследственного материала растений. Исследования сахарной свёклы при орошении, полиплоидной селекции и гетерозиса охватили карьеру, включавшую сельскохозяйственные научно-исследовательские институты, Казахский государственный университет, Казахскую академию сельскохозяйственных наук и Институт ботаники. Мемориальный источник относит к его заслугам подготовку трёх докторов и восемнадцати кандидатов наук, около 130 публикаций и участие в создании сорта Казахский полигибрид 24. Его список работ фиксирует также обращение к репродуктивной биологии, экспериментальному мутагенезу и к широкому сообществу генетиков. Сопоставление с более поздней геномикой сахарной свёклы проясняет непреходящую значимость изучавшихся им задач, не приписывая ему современных методов. Его наследие держится на знании региональных условий земледелия, экспериментальной селекции, научном руководстве и подготовке исследователей. Сохранение этого наследия требует доступных исторических источников, аккуратной атрибуции и возобновлённого внимания к институтам и людям, которые поддерживают исследования из поколения в поколение.Академик Ғақаш Зәкиұлы Бияшевтің (1906–1987) туғанына 120 жыл толуы Қазақстандағы ауыл шаруашылық тәжірибесі, өсімдіктер генетикасы және ғылыми институттарды қалыптастыру арасындағы байланысты қайта пайымдауға мүмкіндік береді. Осы тарихи шолу оның жолын ұсынылған мемориалдық өмірбаяндық құжат, 1988 жылы жарық көрген Ғылым академиясының биобиблиографиясы, институционалдық және библиографиялық дереккөздер мен таңдаулы зерттеу әдебиеті арқылы қарастырады. Оның жұмысы дақыл өсірудің физикалық ортасын өсімдіктің тұқым қуалайтын материалын жақсартумен байланыстырды. Суармалы жағдайдағы қант қызылшасы, полиплоидты селекция және гетерозис бойынша зерттеулері ауыл шаруашылық ғылыми-зерттеу институттарын, Қазақ мемлекеттік университетін, Қазақ ауыл шаруашылығы ғылымдары академиясын және Ботаника институтын қамтыған жолын қамтыды. Мемориалдық дереккөз оның үш ғылым докторы мен он сегіз ғылым кандидатын дайындағанын, шамамен 130 еңбек жариялағанын және Қазақстандық полигибрид 24 сортын шығаруға қосқан үлесін атайды. Еңбектер тізімі сондай-ақ репродуктивті биологияға, эксперименттік мутагенезге және генетиктердің кең қауымдастығына бет бұрғанын тіркейді. Кейінгі қант қызылшасы геномикасымен салыстыру оған қазіргі әдістерді таңбай-ақ, ол зерттеген мәселелердің маңызы жойылмағанын айқындайды. Оның мұрасы өңірлік егіншілік білімі, эксперименттік селекция, ғылыми жетекшілік және жаңа зерттеушілерді даярлау негізінде тұр. Бұл мұраны сақтау қолжетімді тарихи дереккөздерді, ұқыпты атрибуцияны және зерттеуді ұрпақтан ұрпаққа алып жүретін институттар мен адамдарға қайта назар аударуды талап етеді.

KeywordsКлючевые словаТүйін сөздер

Gakash BiyashevГакаш БияшевҒақаш БияшевKazakhstanКазахстанҚазақстанsugar beetсахарная свёклақант қызылшасыpolyploidyполиплоидияполиплоидияheterosisгетерозисгетерозисplant breedingселекция растенийөсімдік селекциясыscientific educationнаучное образованиеғылыми білім беру

1. Introduction1. Введение1. Кіріспе

On 10 October 2026, Kazakhstan marked the 120th anniversary of the birth of G. Z. Biyashev, a plant scientist whose professional life brought together agronomy, genetics, breeding and higher education. The commemorative document, prepared in his memory, records a career that ran from university training in Tashkent to senior positions in the scientific institutions of the Kazakh Soviet Socialist Republic. His doctorate in agricultural sciences, professorship, and election to two academies reflect the recognition accorded to this work. More substantively, his biography describes a sustained effort to connect plant study with the practical conditions under which crops were grown [1].10 октября 2026 года в Казахстане отметили 120-летие со дня рождения Г. З. Бияшева — учёного-растениевода, чья профессиональная жизнь соединила агрономию, генетику, селекцию и высшее образование. Мемориальный документ, подготовленный в его память, фиксирует путь от университетского обучения в Ташкенте до руководящих должностей в научных учреждениях Казахской ССР. Докторская степень по сельскохозяйственным наукам, звание профессора и избрание в две академии отражают признание этой работы. Но содержательнее другое: его биография описывает последовательное усилие связать изучение растения с практическими условиями, в которых возделывается культура [1].2026 жылдың 10 қазанында Қазақстан агрономияны, генетиканы, селекцияны және жоғары білімді біріктірген өсімдік зерттеушісі Г. З. Бияшевтің туғанына 120 жыл толуын атап өтті. Оны еске алуға дайындалған мемориалдық құжат Ташкенттегі университеттік оқудан Қазақ КСР ғылыми мекемелеріндегі басшылық қызметтерге дейінгі жолды тіркейді. Ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы дәрежесі, профессор атағы және екі академияға сайлануы осы жұмыстың мойындалғанын көрсетеді. Бірақ мазмұны жағынан маңыздырағы — оның өмірбаяны өсімдікті зерттеуді дақыл өсірілетін нақты жағдайлармен байланыстыруға бағытталған табанды талпынысты сипаттайды [1].

G. Z. Biyashev belongs to a generation for whom building a scientific discipline involved much more than publishing experimental results. Research required training specialists, maintaining field experiments, organizing laboratories, and translating observations into recommendations that could be used beyond the experimental plot. A university department and a crop research station represented different parts of the same undertaking: producing dependable knowledge about plants. His movement between these settings makes his career particularly relevant to the history of genetics and breeding in Kazakhstan [1]. The scientific coherence of G. Z. Biyashev’s career emerges from the questions that connected successive periods of research. Throughout his work, he repeatedly asked how to improve plant performance by better understanding both growing conditions and inherited variation. His work on sugar beet provides the clearest example, while his institutional responsibilities and educational influence give the scientific program a wider significance.Г. З. Бияшев принадлежит к поколению, для которого становление научной дисциплины означало гораздо больше, чем публикацию экспериментальных результатов. Исследование требовало готовить специалистов, вести полевые опыты, организовывать лаборатории и переводить наблюдения в рекомендации, применимые за пределами опытной делянки. Университетская кафедра и опытная станция по культуре были разными частями одного дела — получения надёжного знания о растениях. Перемещение между этими площадками делает его путь особенно значимым для истории генетики и селекции в Казахстане [1]. Научная цельность карьеры Г. З. Бияшева проступает в вопросах, которые связывали сменявшие друг друга периоды исследований. На протяжении всей работы он снова и снова спрашивал, как улучшить работу растения, лучше понимая и условия выращивания, и наследуемую изменчивость. Работы по сахарной свёкле — самый ясный тому пример, а институциональные обязанности и влияние на образование придают этой научной программе более широкое значение.Г. З. Бияшев ғылыми пәнді қалыптастыру эксперимент нәтижелерін жариялаудан әлдеқайда кең міндет болған буынға жатады. Зерттеу мамандар даярлауды, далалық тәжірибелерді жүргізуді, зертханалар ұйымдастыруды және бақылауларды тәжірибе алаңынан тыс қолдануға жарайтын ұсынымдарға айналдыруды талап етті. Университет кафедрасы мен дақыл бойынша тәжірибе станциясы бір істің — өсімдік туралы сенімді білім алудың — әртүрлі бөліктері болды. Осы алаңдар арасында жүруі оның жолын Қазақстандағы генетика мен селекция тарихы үшін ерекше маңызды етеді [1]. Г. З. Бияшев жолының ғылыми тұтастығы зерттеудің бірін-бірі алмастырған кезеңдерін байланыстырған сұрақтардан көрінеді. Жұмысының бойында ол өсу жағдайларын да, тұқым қуалайтын өзгергіштікті де тереңірек түсіну арқылы өсімдіктің өнімділігін қалай арттыруға болатынын қайталап сұрады. Қант қызылшасы бойынша еңбектері бұған ең айқын мысал, ал институционалдық міндеттері мен білім беруге ықпалы бұл ғылыми бағдарламаға кеңірек мән береді.

The present review draws on a commemorative biographical sheet and the Academy of Sciences volume G. Z. Biyashev, published in Alma-Ata in 1988. The latter contains a chronology, a biographical essay, a numbered bibliography, and information about supervised dissertations [2]. An independent biographical account published by Kazinform provides a useful additional check on the broad sequence of appointments and the principal research interests [3]. The purpose is to reconstruct an evidence-based account of G. Z. Biyashev’s contribution, place selected themes in their scientific context, and identify the aspects of his legacy that remain meaningful to researchers and students.Настоящий обзор опирается на мемориальный биографический листок и выпущенный Академией наук том Гакаш Закиевич Бияшев, изданный в Алма-Ате в 1988 году. Последний содержит хронологию, биографический очерк, нумерованную библиографию и сведения о руководимых диссертациях [2]. Независимое биографическое изложение, опубликованное агентством «Казинформ», даёт полезную дополнительную проверку общей последовательности должностей и основных исследовательских интересов [3]. Цель — восстановить документально обоснованный рассказ о вкладе Г. З. Бияшева, поместить отдельные темы в их научный контекст и выделить те стороны его наследия, которые сохраняют значение для исследователей и студентов.Осы шолу мемориалдық өмірбаяндық параққа және 1988 жылы Алматыда Ғылым академиясы шығарған Ғақаш Зәкиұлы Бияшев томына сүйенеді. Соңғысында хронология, өмірбаяндық очерк, нөмірленген библиография және жетекшілік еткен диссертациялар туралы мәлімет бар [2]. «Казинформ» жариялаған тәуелсіз өмірбаяндық мәтін қызметтердің жалпы тізбегі мен негізгі зерттеу қызығушылықтарын қосымша тексеруге пайдалы [3]. Мақсат — Г. З. Бияшевтің үлесі туралы деректерге негізделген баяндауды қалпына келтіру, жекелеген тақырыптарды ғылыми контекске орналастыру және оның мұрасының зерттеушілер мен студенттер үшін маңызын сақтаған тұстарын айқындау.

2. Sources and historical approach2. Источники и исторический подход2. Дереккөздер және тарихи тәсіл

This article is a narrative historical review rather than a systematic review of experimental findings. The supplied commemorative document is the principal source for the biographical outline. It is read alongside the 1988 biobibliography and online institutional and bibliographic records consulted on 14 October 2026. Modern research papers are used only to explain the subsequent development of questions associated with G. Z. Biyashev’s work. The comparison places his contribution within the longer history of crop improvement.Эта статья — повествовательный исторический обзор, а не систематический обзор экспериментальных результатов. Предоставленный мемориальный документ служит основным источником биографической канвы. Он читается вместе с биобиблиографией 1988 года и с институциональными и библиографическими записями, просмотренными в сети 14 октября 2026 года. Современные исследовательские статьи привлекаются только для объяснения того, как впоследствии развивались вопросы, связанные с работой Г. З. Бияшева. Такое сопоставление помещает его вклад в более длинную историю улучшения культурных растений.Бұл мақала эксперимент нәтижелерінің жүйелі шолуы емес, баяндауға құрылған тарихи шолу. Ұсынылған мемориалдық құжат өмірбаяндық арқаудың негізгі дереккөзі болып табылады. Ол 1988 жылғы биобиблиографиямен және 2026 жылдың 14 қазанында желіде қаралған институционалдық әрі библиографиялық жазбалармен бірге оқылады. Заманауи зерттеу мақалалары тек Г. З. Бияшевтің жұмысына қатысты мәселелердің кейін қалай дамығанын түсіндіру үшін тартылады. Мұндай салыстыру оның үлесін дақылдарды жақсартудың ұзақ тарихына орналастырады.

The distinction between an original paper and a bibliographic record is important. The 1988 bibliography identifies several of G. Z. Biyashev’s publications, but their original full texts were not available for examination. Such works are discussed below as documented components of his research program. Corresponding reference entries identify this verification route and keep his original works in the historical account. Historical institutional names are retained for the periods in which they were used. Transliteration is standardized as G. Z. Biyashev. The references transliterate Russian-language titles and include English translations to support international readers and bibliographic retrieval.Различие между самой работой и библиографической записью о ней существенно. Библиография 1988 года называет ряд публикаций Г. З. Бияшева, но их полные тексты для изучения доступны не были. Такие работы обсуждаются ниже как документированные части его исследовательской программы. Соответствующие позиции списка литературы указывают этот путь проверки и сохраняют его оригинальные труды в историческом изложении. Названия учреждений приводятся в той форме, которая использовалась в описываемый период. Транслитерация унифицирована как G. Z. Biyashev. В списке литературы русскоязычные заглавия транслитерированы и снабжены английским переводом — для международных читателей и для библиографического поиска.Еңбектің өзі мен ол туралы библиографиялық жазба арасындағы айырма маңызды. 1988 жылғы библиография Г. З. Бияшевтің бірқатар жарияланымын атайды, бірақ олардың толық мәтіндері қарауға қолжетімді болмады. Мұндай еңбектер төменде оның зерттеу бағдарламасының құжатталған бөлігі ретінде талқыланады. Әдебиеттер тізіміндегі тиісті жазбалар осы тексеру жолын көрсетеді және оның түпнұсқа еңбектерін тарихи баяндауда сақтайды. Мекеме атаулары сипатталған кезеңде қолданылған түрінде беріледі. Транслитерация G. Z. Biyashev түрінде біріздендірілген. Әдебиеттер тізімінде орыс тіліндегі атаулар транслитерацияланып, халықаралық оқырман мен библиографиялық іздеу үшін ағылшынша аудармасы қоса берілген.

3. Education and the formation of an agricultural scientist3. Образование и становление учёного-агронома3. Білімі және агроном-ғалымның қалыптасуы

G. Z. Biyashev was born in 1906 in Kamysty in western Kazakhstan. He pursued his professional education in Tashkent, where the chronology places his university studies in 1928–1931 and his subsequent research and postgraduate training at the All-Union Cotton Research Institute from 1931 to 1936. He then worked at the Kazakh cotton-and-alfalfa experimental station in the Shymkent area between 1936 and 1939. These early appointments grounded his scientific training in the practical problems of irrigated agriculture [1,3]. His Candidate of Sciences dissertation examined how plow-layer structure, aggregate size, and packing density affect soils’ water-retaining capacity. The commemorative document preserves the title, and the bibliography records a related publication issued in Tashkent in 1936 [1,4]. The topic is revealed even without reconstructing all of the original experiments. It starts from an agricultural observation that cannot be interpreted solely by looking at the plant: the amount and availability of soil water depend on the physical properties of the rooting environment.Г. З. Бияшев родился в 1906 году в Камысты на западе Казахстана. Профессиональное образование он получил в Ташкенте: хронология относит его университетские годы к 1928–1931 годам, а последующую исследовательскую работу и аспирантуру во Всесоюзном научно-исследовательском институте хлопководства — к 1931–1936 годам. Затем, в 1936–1939 годах, он работал на Казахской хлопково-люцерновой опытной станции в районе Шымкента. Эти ранние назначения укоренили его научную подготовку в практических задачах орошаемого земледелия [1,3]. Кандидатская диссертация была посвящена тому, как строение пахотного слоя, величина агрегатов и плотность их сложения влияют на водоудерживающую способность почв. Мемориальный документ сохраняет название, а библиография фиксирует связанную с ним публикацию, вышедшую в Ташкенте в 1936 году [1,4]. Тема говорит сама за себя даже без восстановления всех исходных опытов. Она исходит из агрономического наблюдения, которое нельзя истолковать, глядя только на растение: количество и доступность почвенной влаги зависят от физических свойств среды, в которой находятся корни.Г. З. Бияшев 1906 жылы Қазақстанның батысындағы Қамысты елді мекенінде дүниеге келген. Кәсіби білімді Ташкентте алды: хронология оның университеттегі жылдарын 1928–1931 жылдарға, одан кейінгі зерттеу жұмысы мен аспирантурасын Бүкілодақтық мақта шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтында 1931–1936 жылдарға жатқызады. Содан соң 1936–1939 жылдары Шымкент өңіріндегі Қазақ мақта-жоңышқа тәжірибе станциясында істеді. Бұл алғашқы қызметтер оның ғылыми даярлығын суармалы егіншіліктің практикалық мәселелеріне бекітті [1,3]. Кандидаттық диссертациясы жыртылатын қабаттың құрылымы, агрегаттардың мөлшері және олардың тығыздығы топырақтың су ұстау қабілетіне қалай әсер ететінін қарастырды. Мемориалдық құжат тақырыпты сақтаған, ал библиография 1936 жылы Ташкентте шыққан осыған қатысты жарияланымды тіркейді [1,4]. Тақырып барлық бастапқы тәжірибені қалпына келтірмей-ақ өзін танытады. Ол тек өсімдікке қарап түсіндіруге келмейтін агрономиялық бақылаудан басталады: топырақ ылғалының мөлшері мен қолжетімділігі тамыр орналасқан ортаның физикалық қасиеттеріне тәуелді.

From an experimental reasoning standpoint, separating aggregate size from packing density means distinguishing variables that can change together. A treatment described as improving soil structure may simultaneously alter porosity, water movement, and resistance to root penetration. Determining which of these properties drives an observed response requires controlled comparisons. G. Z. Biyashev’s dissertation topic thus offers an early example of the need to link a practical intervention to an explicit physical explanation, rather than treating an agricultural operation as an indivisible cause. This starting point helps explain the coherence of his later career. Soil-water research and plant breeding address different levels of biological organization, but they meet in crop performance. Researchers evaluate a genotype in a particular soil, under a particular management regime, and during a particular season. His early concern with the rooting environment therefore lays the foundation for his later interest in how plant material interacts with cultivation conditions. This continuity gives his scientific biography a recognizable direction, even as the techniques and institutional settings changed.С точки зрения экспериментального рассуждения, отделить величину агрегатов от плотности их сложения значит развести переменные, которые могут изменяться совместно. Приём, описываемый как улучшение структуры почвы, способен одновременно менять пористость, движение воды и сопротивление проникновению корней. Чтобы определить, какое из этих свойств вызывает наблюдаемый отклик, нужны контролируемые сравнения. Тема диссертации Г. З. Бияшева тем самым даёт ранний пример необходимости связывать практический приём с явным физическим объяснением, а не трактовать агротехническую операцию как неделимую причину. Эта отправная точка помогает понять цельность его дальнейшего пути. Исследование почвенной влаги и селекция растений обращены к разным уровням биологической организации, но сходятся в продуктивности посева. Генотип оценивают на конкретной почве, при конкретном режиме возделывания и в конкретный сезон. Ранний интерес к среде обитания корней поэтому закладывает основу его последующего внимания к тому, как растительный материал взаимодействует с условиями возделывания. Эта преемственность придаёт его научной биографии узнаваемое направление, хотя методы и институциональные площадки менялись.Эксперименттік ой-толғам тұрғысынан агрегат мөлшерін тығыздықтан бөлу — бірге өзгеруі мүмкін айнымалыларды ажырату деген сөз. Топырақ құрылымын жақсарту деп сипатталатын тәсіл кеуектілікті, су қозғалысын және тамырдың енуіне қарсылықты бір мезгілде өзгертуі ықтимал. Байқалған әсерді осы қасиеттердің қайсысы тудырғанын анықтау үшін бақыланатын салыстырулар қажет. Г. З. Бияшев диссертациясының тақырыбы осылайша агротехникалық амалды бөлінбейтін себеп ретінде қарамай, практикалық әрекетті айқын физикалық түсіндірмемен байланыстыру қажеттігінің ерте үлгісін береді. Бұл бастапқы нүкте оның кейінгі жолының тұтастығын түсінуге көмектеседі. Топырақ ылғалын зерттеу мен өсімдік селекциясы биологиялық ұйымдасудың әртүрлі деңгейіне қатысты, бірақ олар егістің өнімділігінде түйіседі. Генотип нақты топырақта, нақты өсіру режимінде және нақты маусымда бағаланады. Сондықтан тамыр ортасына деген ерте қызығушылық оның өсімдік материалының өсіру жағдайларымен өзара әрекетіне кейінгі назарының негізін қалайды. Бұл сабақтастық әдістер мен институционалдық алаңдар өзгергеніне қарамастан, оның ғылыми өмірбаянына айқын бағыт береді.

In 1939, G. Z. Biyashev joined the Kazakh Institute of Agriculture named after V. R. Williams. The chronology records work as a senior researcher and head of the industrial-crops department, followed by service in 1942–1943 as chief agronomist and deputy head of the Southwestern Administration of the People’s Commissariat of Agriculture. He later returned to scientific administration at the institute, serving as deputy director for research until 1950 [1]. These responsibilities brought experimental research into direct contact with agricultural organization. The wartime appointment is an important part of the biography because of the responsibility it entailed. An agronomist working at an administrative level must consider the feasibility of recommendations across farms, labor conditions, and available resources. Such experience makes the difference between an experimental treatment and a practical recommendation especially clear. In a memorial account, this applied dimension deserves to stand alongside academic distinctions.В 1939 году Г. З. Бияшев пришёл в Казахский институт земледелия имени В. Р. Вильямса. Хронология фиксирует работу старшим научным сотрудником и заведующим отделом технических культур, а затем, в 1942–1943 годах, службу главным агрономом и заместителем начальника Юго-Западного управления Народного комиссариата земледелия. Позже он вернулся к научно-административной работе в институте, оставаясь заместителем директора по науке до 1950 года [1]. Эти обязанности ставили экспериментальное исследование в прямое соприкосновение с организацией сельского хозяйства. Назначение военных лет — важная часть биографии именно из-за меры ответственности. Агроном на административном уровне обязан учитывать выполнимость рекомендаций по множеству хозяйств, условия труда и наличные ресурсы. Такой опыт особенно отчётливо показывает разницу между опытным вариантом и практической рекомендацией. В мемориальном изложении эта прикладная сторона заслуживает места рядом с академическими отличиями.1939 жылы Г. З. Бияшев В. Р. Вильямс атындағы Қазақ егіншілік институтына келді. Хронология оның аға ғылыми қызметкер және техникалық дақылдар бөлімінің меңгерушісі болғанын, одан соң 1942–1943 жылдары Жер шаруашылығы халық комиссариатының Оңтүстік-Батыс басқармасының бас агрономы әрі бастығының орынбасары қызметін атқарғанын тіркейді. Кейін институттағы ғылыми-әкімшілік жұмысқа оралып, 1950 жылға дейін директордың ғылым жөніндегі орынбасары болды [1]. Бұл міндеттер эксперименттік зерттеуді ауыл шаруашылығын ұйымдастырумен тікелей жанастырды. Соғыс жылдарындағы тағайындау жауапкершілік өлшемі себепті өмірбаянның маңызды бөлігі. Әкімшілік деңгейдегі агроном ұсынымдардың көптеген шаруашылықта орындалуын, еңбек жағдайын және қолдағы ресурстарды ескеруге міндетті. Мұндай тәжірибе тәжірибелік нұсқа мен практикалық ұсыным арасындағы айырманы айрықша айқын көрсетеді. Мемориалдық баяндауда бұл қолданбалы қыры академиялық атақтармен қатар тұруға лайық.

4. Sugar beet and the integration of biology with agronomy4. Сахарная свёкла и соединение биологии с агрономией4. Қант қызылшасы және биология мен агрономияның тоғысуы

Sugar beet became the central crop in G. Z. Biyashev’s scientific work. He defended his Doctor of Sciences dissertation on sugar-beet cultivation in Kazakhstan in 1947 and received the title of professor in 1949. A monograph on the same subject appeared in 1949 and is recorded as a 228-page volume [1,5]. The dissertation and book indicate that the crop was treated as a substantial research problem requiring synthesis, rather than as an isolated experiment or a temporary administrative assignment. The account emphasizes sugar beet biology under irrigation and recommendations for irrigation management. It also describes research on polyploidy, interline crossing, and heterosis [1]. These themes should be considered together. A breeding program seeks heritable improvement, but an improved population’s value depends on whether plants establish reliably, produce a satisfactory root crop, and maintain quality under the conditions of use. Agronomy determines much of that context. G. Z. Biyashev’s work matters partly because it keeps these two levels of inquiry in contact.Сахарная свёкла стала центральной культурой в научной работе Г. З. Бияшева. Докторскую диссертацию о культуре сахарной свёклы в Казахстане он защитил в 1947 году, а звание профессора получил в 1949-м. Монография на ту же тему вышла в 1949 году и значится как том объёмом 228 страниц [1,5]. Диссертация и книга показывают, что культура рассматривалась как крупная исследовательская задача, требующая обобщения, а не как отдельный опыт или временное административное поручение. Изложение подчёркивает биологию сахарной свёклы при орошении и рекомендации по режиму полива. Оно же описывает исследования полиплоидии, межлинейного скрещивания и гетерозиса [1]. Эти темы следует рассматривать вместе. Селекционная программа ищет наследуемое улучшение, но ценность улучшенной популяции зависит от того, надёжно ли приживаются растения, дают ли удовлетворительный корнеплод и сохраняют ли качество в условиях использования. Многое в этом контексте определяет агрономия. Работа Г. З. Бияшева значима в том числе потому, что удерживает эти два уровня исследования в соприкосновении.Қант қызылшасы Г. З. Бияшевтің ғылыми жұмысындағы орталық дақылға айналды. Қазақстандағы қант қызылшасы дақылы туралы докторлық диссертациясын 1947 жылы қорғап, 1949 жылы профессор атағын алды. Сол тақырыптағы монография 1949 жылы жарық көрді және 228 беттік том ретінде тіркелген [1,5]. Диссертация мен кітап дақылдың жекелеген тәжірибе немесе уақытша әкімшілік тапсырма емес, жинақтауды қажет ететін ірі зерттеу міндеті ретінде қаралғанын көрсетеді. Баяндау суармалы жағдайдағы қант қызылшасының биологиясына және суару режимі бойынша ұсынымдарға назар аударады. Сонымен бірге полиплоидия, желілер аралық будандастыру және гетерозис зерттеулерін сипаттайды [1]. Бұл тақырыптарды бірге қарау керек. Селекциялық бағдарлама тұқым қуалайтын жақсаруды іздейді, бірақ жақсартылған популяцияның құны өсімдіктің сенімді тамыр жаюына, қанағаттанарлық тамыржеміс беруіне және пайдалану жағдайында сапасын сақтауына байланысты. Бұл контексті көбіне агрономия айқындайды. Г. З. Бияшев жұмысының маңызы, басқасымен қатар, зерттеудің осы екі деңгейін жанасқан күйде ұстауында.

A sequence of publications recorded in his bibliography supports this interpretation of the program. A 1961 paper coauthored with U. D. Darimbetov addresses sugar-beet growth and productivity in relation to irrigation regime; a 1966 publication by the same collaborators again concerns irrigation in Kazakhstan [6,7]. These records document sustained attention to water management over time. For an industrial crop such as sugar beet, distinguishing biomass from usable product is essential. A large root alone is not a complete breeding objective. Sugar content, harvested root material, and processing properties all affect the crop’s value. This is why a scientific sugar beet program can move naturally between morphology, physiological development, chemical composition, and field management. Modern sugar-beet improvement work likewise evaluates root yield alongside sugar content and traits affecting recoverable sugar [8].Ряд публикаций, зафиксированных в его библиографии, подтверждает такое прочтение программы. Статья 1961 года в соавторстве с У. Д. Даримбетовым посвящена росту и продуктивности сахарной свёклы в зависимости от режима орошения; публикация тех же соавторов 1966 года вновь касается орошения в Казахстане [6,7]. Эти записи документируют устойчивое внимание к управлению водой на протяжении времени. Для технической культуры, какой является сахарная свёкла, различение биомассы и полезного продукта принципиально. Крупный корнеплод сам по себе не составляет полной селекционной цели. На ценность культуры влияют сахаристость, собранная масса корнеплодов и технологические свойства при переработке. Поэтому научная программа по сахарной свёкле естественно перемещается между морфологией, физиологией развития, химическим составом и полевой агротехникой. Современные работы по улучшению сахарной свёклы точно так же оценивают урожайность корнеплодов наряду с сахаристостью и признаками, влияющими на выход сахара [8].Библиографиясында тіркелген бірқатар жарияланым бағдарламаның осылай оқылуын қуаттайды. У. Д. Дәрімбетовпен бірлескен 1961 жылғы мақала қант қызылшасының өсуі мен өнімділігінің суару режиміне тәуелділігіне арналған; сол авторлардың 1966 жылғы жарияланымы қайтадан Қазақстандағы суаруға қатысты [6,7]. Бұл жазбалар су режиміне ұзақ уақыт бойы тұрақты назар аударылғанын құжаттайды. Қант қызылшасы секілді техникалық дақыл үшін биомасса мен пайдалы өнімді ажырату түбегейлі маңызды. Ірі тамыржеміс өздігінен толық селекциялық мақсат бола алмайды. Дақылдың құнына қанттылық, жиналған тамыржеміс массасы және өңдеудегі технологиялық қасиеттер әсер етеді. Сондықтан қант қызылшасы бойынша ғылыми бағдарлама морфология, даму физиологиясы, химиялық құрам және далалық агротехника арасында еркін ауысады. Қант қызылшасын жақсарту бойынша қазіргі жұмыстар да тамыржеміс өнімділігін қанттылықпен және алынатын қант мөлшеріне әсер ететін белгілермен қатар бағалайды [8].

The historical record should not be translated into present-day recommendations without new testing. An irrigation treatment evaluated in one soil and period cannot automatically be prescribed for a different variety, irrigation system, or climatic sequence. Nevertheless, the underlying experimental questions remain useful: which developmental stage responds to water availability, which trait should be optimized, and how does a treatment affect both production and quality? These questions keep G. Z. Biyashev’s work intellectually relevant even when the original numerical recommendations require reassessment. The commemorative document also names Sugar Beet on the Irrigated Lands of Kazakhstan among his major works. An external agricultural-library catalog records a 1986 edition published by Nauka in Alma-Ata [1,9]. The early monograph and later synthesis on irrigated production show the long duration of his association with the crop.Исторический материал не следует переводить в сегодняшние рекомендации без новой проверки. Режим орошения, оценённый на одной почве и в один период, нельзя автоматически предписывать другому сорту, другой системе полива или другой последовательности климатических лет. И всё же лежащие в основе экспериментальные вопросы остаются полезными: какая фаза развития откликается на доступность воды, какой признак следует оптимизировать и как приём сказывается одновременно на продукции и на качестве? Эти вопросы сохраняют интеллектуальную актуальность работы Г. З. Бияшева даже тогда, когда исходные числовые рекомендации требуют пересмотра. Мемориальный документ называет среди его главных трудов и книгу Сахарная свёкла на орошаемых землях Казахстана. Внешний каталог сельскохозяйственной библиотеки фиксирует издание 1986 года, выпущенное издательством «Наука» в Алма-Ате [1,9]. Ранняя монография и позднее обобщение по орошаемому производству показывают, насколько долгой была его связь с этой культурой.Тарихи материалды жаңа тексеруден өткізбей бүгінгі ұсынымға айналдыруға болмайды. Бір топырақта және бір кезеңде бағаланған суару режимін басқа сортқа, басқа суару жүйесіне немесе климаттық жылдардың басқа тізбегіне автоматты түрде ұсынуға келмейді. Дегенмен түпкі эксперименттік сұрақтар пайдалы күйінде қалады: судың қолжетімділігіне даму фазасының қайсысы жауап береді, қай белгіні оңтайландыру керек және тәсіл өнімге де, сапаға да қалай әсер етеді? Осы сұрақтар бастапқы сандық ұсынымдар қайта қаралуды талап еткен жағдайда да Г. З. Бияшев жұмысының зияткерлік өзектілігін сақтайды. Мемориалдық құжат оның негізгі еңбектерінің қатарында Қазақстанның суармалы жерлеріндегі қант қызылшасы кітабын атайды. Сыртқы ауыл шаруашылық кітапханасының каталогы 1986 жылы Алматыда «Наука» баспасынан шыққан басылымды тіркейді [1,9]. Ерте монография мен суармалы өндіріс бойынша кейінгі жинақтау оның осы дақылмен байланысының қаншалықты ұзақ болғанын көрсетеді.

For readers outside Kazakhstan, the regional character of this research is part of its significance. Plant improvement is often described through internationally recognized methods, but their usefulness depends on knowledge of specific production environments. Building that knowledge is a scientific contribution in its own right. Introducing a crop to a new combination of soils, water regimes, and seasonal conditions demands observation and experimentation. G. Z. Biyashev’s work shows how local researchers turn a general crop into a locally understood production system.Для читателя за пределами Казахстана региональный характер этих исследований — часть их значимости. Улучшение растений часто описывают через международно признанные методы, но их полезность зависит от знания конкретных условий производства. Создание такого знания само по себе является научным вкладом. Введение культуры в новое сочетание почв, водных режимов и сезонных условий требует наблюдения и эксперимента. Работа Г. З. Бияшева показывает, как местные исследователи превращают культуру вообще в понятную на месте производственную систему.Қазақстаннан тыс оқырман үшін бұл зерттеулердің өңірлік сипаты — олардың маңызының бір бөлігі. Өсімдікті жақсартуды көбіне халықаралық танылған әдістер арқылы сипаттайды, бірақ олардың пайдасы нақты өндіріс жағдайларын білуге тәуелді. Мұндай білімді жасаудың өзі ғылыми үлес болып табылады. Дақылды топырақтың, су режимінің және маусымдық жағдайлардың жаңа үйлесіміне енгізу бақылау мен тәжірибені талап етеді. Г. З. Бияшевтің жұмысы жергілікті зерттеушілердің жалпы дақылды жергілікті жерде түсінікті өндірістік жүйеге қалай айналдыратынын көрсетеді.

5. Polyploidy and heterosis in sugar beet breeding5. Полиплоидия и гетерозис в селекции сахарной свёклы5. Қант қызылшасы селекциясындағы полиплоидия мен гетерозис

5.1. Changing ploidy as a breeding approach5.1. Изменение плоидности как селекционный подход5.1. Плоидтықты өзгерту — селекциялық тәсіл

The commemorative source attributes polyploid sugar beet research and the development of Kazakhsky Poligibrid 24 to G. Z. Biyashev and his research school, which it reports as being zoned for the Alma-Ata and Taldy-Kurgan regions. It identifies Belotserkovskaya Odnosemyannaya, Yaltushkovskaya Odnosemyannaya, and Kirgizskaya Odnosemyannaya 8 among the materials used. The same source reports five heterotic hybrids, of which two received favorable assessments in station testing [1]. Combining new breeding material with regional evaluation gave this research a practical outcome. Ploidy refers to the number of chromosome sets. Modern reference-genome research describes diploid sugar beet as having eighteen chromosomes [10]. In classical breeding, altering chromosome set number offered a way to change the genetic constitution of breeding material before molecular assays became available. Yet a chromosome count alone cannot establish agricultural value. Breeders must consider ploidy changes alongside fertility, uniformity, development, and performance. This work links cytological characterization to whole-plant evaluation. Using named monogerm varieties in the program also links cytogenetic experimentation to established crop material [1]. For breeders, such material provides a starting population with a cultivation history and recognizable agricultural properties. New variation must be assessed in relation to those properties. This gives a regional breeding program a cumulative character: breeders develop useful combinations from existing resources, characterize them experimentally, and test them under the conditions in which they are intended to be grown.Мемориальный источник относит исследования полиплоидной сахарной свёклы и создание сорта Казахский полигибрид 24 к Г. З. Бияшеву и его научной школе, указывая, что сорт был районирован по Алма-Атинской и Талды-Курганской областям. Среди использованного материала названы Белоцерковская односемянная, Ялтушковская односемянная и Киргизская односемянная 8. Тот же источник сообщает о пяти гетерозисных гибридах, два из которых получили положительную оценку в станционном испытании [1]. Соединение нового селекционного материала с региональной оценкой дало этой работе практический выход. Плоидность означает число наборов хромосом. Современные работы по референсному геному описывают диплоидную сахарную свёклу как имеющую восемнадцать хромосом [10]. В классической селекции изменение числа хромосомных наборов было способом менять генетическую конституцию материала до появления молекулярных методов. Но одно только число хромосом не устанавливает хозяйственной ценности. Селекционер обязан рассматривать изменение плоидности вместе с фертильностью, выравненностью, развитием и продуктивностью. Такая работа связывает цитологическую характеристику с оценкой целого растения. Использование в программе именованных односемянных сортов связывает цитогенетический эксперимент с устоявшимся материалом культуры [1]. Для селекционера такой материал даёт исходную популяцию с историей возделывания и узнаваемыми хозяйственными свойствами. Новую изменчивость приходится оценивать по отношению к этим свойствам. Это придаёт региональной селекционной программе накопительный характер: селекционер развивает полезные комбинации из имеющихся ресурсов, характеризует их экспериментально и испытывает в тех условиях, где их предполагается выращивать.Мемориалдық дереккөз полиплоидты қант қызылшасы зерттеулері мен Қазақстандық полигибрид 24 сортының шығуын Г. З. Бияшев пен оның ғылыми мектебіне жатқызып, сорттың Алматы және Талдықорған облыстары бойынша аудандастырылғанын хабарлайды. Пайдаланылған материал қатарында Белоцерков бірұрықтысы, Ялтушков бірұрықтысы және Қырғыз бірұрықтысы 8 аталады. Сол дереккөз бес гетерозистік будан туралы айтады, олардың екеуі станциялық сынақта оң баға алған [1]. Жаңа селекциялық материалды өңірлік бағалаумен ұштастыру бұл жұмысқа практикалық нәтиже берді. Плоидтық — хромосома жиынтықтарының саны. Референстік геном бойынша қазіргі зерттеулер диплоидты қант қызылшасында он сегіз хромосома бар деп сипаттайды [10]. Классикалық селекцияда хромосома жиынтығының санын өзгерту молекулалық әдістер шыққанға дейін материалдың генетикалық құрамын өзгертудің жолы болды. Бірақ хромосома саны жалғыз өзі шаруашылық құндылықты белгілемейді. Селекционер плоидтықтың өзгеруін фертильділікпен, біркелкілікпен, даму барысымен және өнімділікпен бірге қарауға міндетті. Мұндай жұмыс цитологиялық сипаттаманы бүтін өсімдікті бағалаумен байланыстырады. Бағдарламада аталған бірұрықты сорттарды қолдану цитогенетикалық тәжірибені дақылдың орныққан материалымен байланыстырады [1]. Селекционер үшін мұндай материал өсіру тарихы және танымал шаруашылық қасиеттері бар бастапқы популяция береді. Жаңа өзгергіштікті дәл осы қасиеттерге қатысты бағалауға тура келеді. Бұл өңірлік селекциялық бағдарламаға жинақталмалы сипат береді: селекционер қолдағы ресурстан пайдалы үйлесімдер жасайды, оларды эксперименттік сипаттайды және өсіру көзделген жағдайда сынайды.

A particularly relevant bibliographic item is a contribution on chimerism during the establishment of polyploid sugar beet forms, coauthored with V. B. Plokhikh and listed in the materials of the Second All-Union Congress of the Society of Geneticists and Breeders [11]. Its title points to an experimental issue often overlooked in retrospective accounts: material subjected to chromosome manipulation must be characterized, not assumed uniform. It is useful to distinguish three stages when assessing such work. Generating variation creates candidate material. Characterizing it establishes what has actually been produced. Evaluating it determines whether it has breeding value. The reported regional use of Kazakhsky Poligibrid 24 gives the program a practical dimension, while work on polyploid forms indicates that producing and characterizing material were also research problems. A full future history could connect these stages through trial reports, pedigrees and surviving seed collections.Особенно показательна библиографическая позиция о химерности при становлении полиплоидных форм сахарной свёклы — работа в соавторстве с В. Б. Плохих, числящаяся в материалах Второго Всесоюзного съезда Общества генетиков и селекционеров [11]. Её заглавие указывает на экспериментальную проблему, которую ретроспективные очерки часто упускают: материал, подвергнутый манипуляции с хромосомами, надо характеризовать, а не считать однородным по умолчанию. При оценке такой работы полезно различать три этапа. Создание изменчивости даёт материал-кандидат. Характеристика устанавливает, что именно получено. Оценка определяет, есть ли у этого селекционная ценность. Сообщаемое региональное использование Казахского полигибрида 24 придаёт программе практическое измерение, а работы по полиплоидным формам показывают, что получение и характеристика материала тоже были исследовательскими задачами. Полная будущая история могла бы связать эти этапы через отчёты об испытаниях, родословные и сохранившиеся коллекции семян.Әсіресе айғақты библиографиялық жазба — қант қызылшасының полиплоидты формалары қалыптасу барысындағы химерлік туралы, В. Б. Плохихпен бірлескен және Генетиктер мен селекционерлер қоғамының Екінші Бүкілодақтық съезі материалдарында тіркелген еңбек [11]. Оның атауы ретроспективті очерктер жиі назардан тыс қалдыратын эксперименттік мәселеге меңзейді: хромосомалық өзгертуден өткен материалды біркелкі деп жорамалдамай, сипаттау керек. Мұндай жұмысты бағалағанда үш кезеңді ажырату пайдалы. Өзгергіштік жасау үміткер материал береді. Сипаттау нақты не алынғанын анықтайды. Бағалау оның селекциялық құндылығы бар-жоғын шешеді. Қазақстандық полигибрид 24-тің өңірлік қолданысы туралы хабар бағдарламаға практикалық өлшем берсе, полиплоидты формалар бойынша жұмыс материалды алу мен сипаттаудың да зерттеу міндеті болғанын көрсетеді. Болашақтағы толық тарих бұл кезеңдерді сынақ есептері, тектік тізбектер және сақталған тұқым жинақтары арқылы жалғастыра алар еді.

5.2. Heterosis and the problem of reproducible hybrid production5.2. Гетерозис и задача воспроизводимого получения гибридов5.2. Гетерозис және буданды қайта алу мәселесі

Heterosis concerns a hybrid’s performance relative to a specified parental or other reference value. George H. Shull’s classical work on maize helped establish the importance of distinguishing heterogeneous crop populations from defined parental lines and their crosses [12]. This comparison helps explain the general logic of hybrid breeding. Sugar beet presented its own reproductive problems within this broader approach to crop improvement. The practical question is not simply whether a vigorous plant can be obtained. A successful hybrid system must allow desirable combinations to be produced again. This requires attention to parental identity, pollination, seed multiplication, and the resulting crop’s performance. G. Z. Biyashev’s documented interest in interline crossing is therefore best understood as part of a sustained breeding strategy. The value of a favorable cross depends on a reproducible biological and organizational procedure, not only on the appearance of one experimental generation.Гетерозис касается продуктивности гибрида относительно заданного родительского или иного эталонного значения. Классические работы Джорджа Х. Шелла на кукурузе помогли утвердить важность различения неоднородных популяций культуры, определённых родительских линий и их скрещиваний [12]. Это сопоставление объясняет общую логику гибридной селекции. Внутри такого подхода к улучшению культур сахарная свёкла поставила собственные репродуктивные задачи. Практический вопрос не сводится к тому, можно ли получить мощное растение. Успешная гибридная система должна позволять получать нужные комбинации снова. Для этого нужно внимание к идентичности родителей, опылению, семеноводству и продуктивности получаемого посева. Поэтому документированный интерес Г. З. Бияшева к межлинейному скрещиванию лучше всего понимать как часть устойчивой селекционной стратегии. Ценность удачного скрещивания зависит от воспроизводимой биологической и организационной процедуры, а не только от облика одного опытного поколения.Гетерозис буданның берілген ата-аналық немесе өзге эталондық мәнге қатысты өнімділігіне қатысты. Джордж Х. Шеллдің жүгері бойынша классикалық жұмыстары дақылдың біркелкі емес популяцияларын, айқындалған ата-аналық желілерді және олардың будандарын ажыратудың маңызын орнықтыруға көмектесті [12]. Бұл салыстыру будандық селекцияның жалпы логикасын түсіндіреді. Дақылды жақсартудың осы кең тәсілі аясында қант қызылшасы өзіндік репродуктивті міндеттер қойды. Практикалық сұрақ қуатты өсімдік алуға бола ма дегенмен шектелмейді. Табысты будандық жүйе қажетті үйлесімдерді қайта алуға мүмкіндік беруге тиіс. Ол үшін ата-аналардың бірегейлігіне, тозаңдануға, тұқым шаруашылығына және алынатын егістің өнімділігіне назар керек. Сондықтан Г. З. Бияшевтің желілер аралық будандастыруға деген құжатталған қызығушылығын тұрақты селекциялық стратегияның бөлігі ретінде түсінген жөн. Сәтті будандастырудың құны бір тәжірибелік ұрпақтың сыртқы көрінісіне ғана емес, қайталанатын биологиялық және ұйымдастырушылық рәсімге тәуелді.

Modern research illustrates why reproductive control remains central in sugar beet. Moritani and colleagues developed markers associated with a nonrestoring allele relevant to identifying maintainer material for Owen-type cytoplasmic male sterility. Their study combined molecular genotyping with crossing tests, showing that evaluating parental function still requires biological validation [13]. This later work shows the continuing importance of fertility systems in sugar-beet breeding. G. Z. Biyashev’s program connected the creation of variation with the evaluation of its breeding value. Polyploidy and hybridization provided experimental routes to improvement, while station testing connected the resulting material with agricultural performance [1]. This movement from biological possibility to practical evaluation is central to his contribution as a breeder.Современные исследования показывают, почему контроль размножения остаётся для сахарной свёклы центральным. Моритани с соавторами разработали маркеры, связанные с невосстанавливающим аллелем, который важен для выявления закрепителя при цитоплазматической мужской стерильности типа Оуэна. Их работа соединила молекулярное генотипирование с тестами скрещивания, показав, что оценка родительской функции по-прежнему требует биологической проверки [13]. Эта более поздняя работа подтверждает непреходящее значение систем фертильности в селекции сахарной свёклы. Программа Г. З. Бияшева связывала создание изменчивости с оценкой её селекционной ценности. Полиплоидия и гибридизация давали экспериментальные пути к улучшению, а станционное испытание соединяло полученный материал с хозяйственной продуктивностью [1]. Это движение от биологической возможности к практической оценке и составляет суть его вклада как селекционера.Қазіргі зерттеулер қант қызылшасында көбею бақылауының неге өзекті болып қалатынын көрсетеді. Моритани және әріптестері Оуэн типті цитоплазмалық аталық стерильділікте бекітуші материалды анықтау үшін маңызды қалпына келтірмейтін аллельмен байланысты маркерлер жасады. Олардың жұмысы молекулалық генотиптеуді будандастыру сынақтарымен ұштастырып, ата-аналық қызметті бағалау әлі де биологиялық растауды талап ететінін көрсетті [13]. Бұл кейінгі жұмыс қант қызылшасы селекциясында фертильділік жүйелерінің маңызы жойылмағанын растайды. Г. З. Бияшевтің бағдарламасы өзгергіштік жасауды оның селекциялық құндылығын бағалаумен байланыстырды. Полиплоидия мен будандастыру жақсартудың эксперименттік жолын берсе, станциялық сынақ алынған материалды шаруашылық өнімділікпен жалғастырды [1]. Биологиялық мүмкіндіктен практикалық бағалауға қарай жасалған осы қозғалыс оның селекционер ретіндегі үлесінің өзегі.

6. Scientific leadership and university education6. Научное руководство и университетское образование6. Ғылыми жетекшілік және университеттік білім

G. Z. Biyashev’s work at Kazakh State University named after S. M. Kirov, now al-Farabi Kazakh National University, occupies a central position in his biography. The provided chronology links him to the Department of Darwinism and Genetics from 1950 and records his ongoing university responsibilities during his leadership at the Institute of Botany [1]. The university’s own historical presentation includes him among the prominent scholars associated with the Faculty of Biology and Biotechnology [14]. His significance as an educator therefore belongs to the university’s institutional memory and its commemorative account. A department concerned with genetics and evolution has responsibilities beyond transmitting established knowledge. It introduces students to interpreting variation, distinguishing between inherited and environmental effects, and the logic of experimental comparison. In a crop-research setting, students can encounter these ideas directly through crosses, segregating populations, and differences among growing conditions. G. Z. Biyashev’s career helps connect conceptual teaching with research material.Работа Г. З. Бияшева в Казахском государственном университете имени С. М. Кирова, ныне Казахском национальном университете имени аль-Фараби, занимает в его биографии центральное место. Предоставленная хронология связывает его с кафедрой дарвинизма и генетики с 1950 года и фиксирует продолжавшиеся университетские обязанности в период руководства Институтом ботаники [1]. Собственное историческое изложение университета включает его в число видных учёных, связанных с факультетом биологии и биотехнологии [14]. Его значение как преподавателя тем самым принадлежит институциональной памяти университета и его мемориальному рассказу. У кафедры, занятой генетикой и эволюцией, есть обязанности помимо передачи готового знания. Она вводит студента в истолкование изменчивости, в различение наследственных и средовых эффектов и в логику экспериментального сравнения. В обстановке работы с культурными растениями студент встречает эти идеи напрямую — через скрещивания, расщепляющиеся популяции и различия условий выращивания. Карьера Г. З. Бияшева помогает соединить преподавание понятий с исследовательским материалом.Г. З. Бияшевтің С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетіндегі, қазіргі әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетіндегі жұмысы оның өмірбаянында орталық орын алады. Ұсынылған хронология оны 1950 жылдан бастап дарвинизм және генетика кафедрасымен байланыстырады әрі Ботаника институтын басқарған кезеңде университеттегі міндеттерінің жалғасқанын тіркейді [1]. Университеттің өз тарихи мәтіні оны биология және биотехнология факультетімен байланысты көрнекті ғалымдар қатарына қосады [14]. Сондықтан оның оқытушы ретіндегі маңызы университеттің институционалдық жадына және мемориалдық баяндауына тиесілі. Генетика мен эволюциямен айналысатын кафедраның дайын білімді жеткізуден бөлек міндеттері бар. Ол студентті өзгергіштікті түсіндіруге, тұқым қуалайтын және орта әсерлерін ажыратуға, эксперименттік салыстырудың логикасына баулиды. Мәдени өсімдіктермен жұмыс ортасында студент бұл идеяларды тікелей кездестіреді — будандастыру, ажырайтын популяциялар және өсіру жағдайларының айырмашылығы арқылы. Г. З. Бияшевтің жолы ұғымдарды оқытуды зерттеу материалымен жалғастыруға көмектеседі.

The commemorative document credits him with supervising three Doctors of Sciences and eighteen Candidates of Sciences [1]. The two degree categories belong to the Soviet system and should not be collapsed into a single modern doctoral label. The figures indicate the scale of his contribution to advanced training, but they do not by themselves describe the subsequent careers of all the graduates. A future prosopographical study could trace those careers, identify research themes passed between generations and distinguish formal supervision from broader scientific influence. A teacher’s influence is often easiest to recognize through people and institutions rather than citation counts. Students learn to choose a problem, handle biological material, and interpret unexpected results. They also learn to collaborate and communicate an experiment clearly. These practices are difficult to quantify retrospectively, but they are central to a discipline’s continuity. Recognizing G. Z. Biyashev’s educational contribution therefore requires preserving dissertation records, correspondence and recollections alongside his publications.Мемориальный документ относит к его заслугам подготовку трёх докторов и восемнадцати кандидатов наук [1]. Эти две степени принадлежат советской системе, и их не следует сводить к единому современному обозначению докторской степени. Цифры показывают масштаб вклада в подготовку высшей квалификации, но сами по себе не описывают дальнейшие пути всех выпускников. Будущее просопографическое исследование могло бы проследить эти пути, выявить темы, переданные между поколениями, и отделить формальное руководство от более широкого научного влияния. Влияние учителя чаще всего легче распознать через людей и учреждения, чем через число цитирований. Студент учится выбирать задачу, работать с биологическим материалом и истолковывать неожиданный результат. Он учится и сотрудничать, и ясно сообщать об опыте. Эти навыки трудно измерить задним числом, но именно они обеспечивают преемственность дисциплины. Признание образовательного вклада Г. З. Бияшева поэтому требует сохранять, наряду с публикациями, документы о диссертациях, переписку и воспоминания.Мемориалдық құжат оның үш ғылым докторы мен он сегіз ғылым кандидатын даярлағанын атайды [1]. Бұл екі дәреже кеңестік жүйеге тиесілі және оларды бүгінгі бір ғана докторлық белгілеуге теңестірмеу керек. Сандар жоғары білікті кадр даярлаудағы үлестің ауқымын көрсетеді, бірақ өздігінен барлық түлектің кейінгі жолын сипаттамайды. Болашақтағы просопографиялық зерттеу сол жолдарды қадағалап, ұрпақтан ұрпаққа берілген тақырыптарды анықтап, ресми жетекшілікті кеңірек ғылыми ықпалдан ажырата алар еді. Ұстаз ықпалын дәйексөз санынан гөрі адамдар мен мекемелер арқылы тану оңайырақ. Студент міндет таңдауды, биологиялық материалмен жұмыс істеуді және күтпеген нәтижені түсіндіруді үйренеді. Сондай-ақ бірлесіп жұмыс істеуді және тәжірибе туралы анық баяндауды меңгереді. Бұл дағдыларды кейін өлшеу қиын, бірақ пәннің сабақтастығын солар қамтамасыз етеді. Сондықтан Г. З. Бияшевтің білім берудегі үлесін тану жарияланымдармен қатар диссертациялық құжаттарды, хат-хабарды және естеліктерді сақтауды талап етеді.

His election to the Kazakh Academy of Agricultural Sciences in 1957 and his service as vice-president for crop production from 1957 to 1961 placed him in a position to connect research priorities across institutions. In 1967, he became a full member of the Academy of Sciences of the Kazakh SSR [1]. These appointments reflected recognition of his experience and entrusted him with responsibilities extending beyond his own experiments. From 1965 to 1978, G. Z. Biyashev directed the Institute of Botany of the Academy of Sciences of the Kazakh SSR. He subsequently headed its Laboratory of Heterosis until 1987, according to the commemorative chronology [1]. Moving from an institute directorship to leading a specialist laboratory shows that research remained central to his professional life. It also brings together two scales of scientific work: sustaining an institution with a broad mission and pursuing a defined set of experimental questions.Избрание в Казахскую академию сельскохозяйственных наук в 1957 году и работа вице-президентом по растениеводству с 1957 по 1961 год поставили его в положение, позволявшее согласовывать исследовательские приоритеты разных учреждений. В 1967 году он стал действительным членом Академии наук Казахской ССР [1]. Эти назначения отражали признание его опыта и возлагали обязанности, выходящие за рамки собственных опытов. С 1965 по 1978 год Г. З. Бияшев руководил Институтом ботаники Академии наук Казахской ССР. Затем, по мемориальной хронологии, он возглавлял его лабораторию гетерозиса вплоть до 1987 года [1]. Переход от директорства в институте к руководству специализированной лабораторией показывает, что исследование оставалось для него центральным делом. Он же соединяет два масштаба научной работы: поддержание учреждения с широкой задачей и разработку очерченного круга экспериментальных вопросов.1957 жылы Қазақ ауыл шаруашылығы ғылымдары академиясына сайлануы және 1957–1961 жылдары өсімдік шаруашылығы жөніндегі вице-президент болуы оны әртүрлі мекеменің зерттеу басымдықтарын үйлестіруге мүмкіндік беретін орынға қойды. 1967 жылы ол Қазақ КСР Ғылым академиясының толық мүшесі болды [1]. Бұл тағайындаулар тәжірибесінің мойындалғанын көрсетті әрі өз тәжірибелерінен тыс міндеттер жүктеді. 1965–1978 жылдары Г. З. Бияшев Қазақ КСР Ғылым академиясының Ботаника институтын басқарды. Мемориалдық хронология бойынша кейін 1987 жылға дейін сол институттың гетерозис зертханасын басқарды [1]. Институт директорлығынан мамандандырылған зертхана жетекшілігіне ауысуы зерттеудің оның кәсіби өмірінде орталық іс болып қалғанын көрсетеді. Сонымен бірге ол ғылыми жұмыстың екі ауқымын біріктіреді: кең міндеті бар мекемені ұстап тұру және айқындалған эксперименттік сұрақтар шеңберін өрбіту.

An institutional legacy is not a solitary achievement. Researchers, technicians, field workers, administrators, and students build institutes, and their development extends across successive directors. G. Z. Biyashev’s leadership belongs within that collective history. Recognizing collaboration does not diminish its significance. On the contrary, sustaining cooperation between different specialties is one way a scientist can contribute more than an individual publication record.Институциональное наследие не бывает одиночным достижением. Институты создают исследователи, лаборанты, полевые работники, администраторы и студенты, а их развитие простирается через смену директоров. Руководство Г. З. Бияшева принадлежит этой коллективной истории. Признание совместности не умаляет его значения. Напротив, поддержание сотрудничества между разными специальностями — один из способов, которым учёный даёт больше, чем личный список публикаций.Институционалдық мұра жалғыз адамның жетістігі болмайды. Институттарды зерттеушілер, лаборанттар, дала жұмысшылары, әкімшілер және студенттер жасайды, ал олардың дамуы директорлардың ауысуы арқылы созылады. Г. З. Бияшевтің жетекшілігі осы ұжымдық тарихқа тиесілі. Бірлескендікті мойындау оның маңызын кемітпейді. Керісінше, түрлі мамандық арасындағы ынтымақтастықты ұстап тұру — ғалымның жеке жарияланым тізімінен артық үлес қосуының бір жолы.

Table 1 summarizes the main stages of his scientific career [1].В таблице 1 сведены основные этапы его научной карьеры [1].1-кестеде оның ғылыми жолының негізгі кезеңдері жинақталған [1].

Table 1. Selected milestones in the career of Gakash Zakievich Biyashev.

Таблица 1. Избранные вехи научного пути Гакаша Закиевича Бияшева.

1-кесте. Ғақаш Зәкиұлы Бияшевтің ғылыми жолындағы таңдаулы белестер.

PeriodПериодКезеңEducation or appointmentОбразование или должностьБілімі немесе қызметіSourceИсточникДереккөз
1928–19311928–19311928–1931University studies in TashkentУниверситетское обучение в ТашкентеТашкенттегі университеттік оқу[1][1][1]
1931–19361931–19361931–1936Research and postgraduate training at the All-Union Cotton Research InstituteНаучная работа и аспирантура во Всесоюзном институте хлопководстваБүкілодақтық мақта шаруашылығы институтындағы ғылыми жұмыс және аспирантура[1][1][1]
1936–19391936–19391936–1939Kazakh cotton-and-alfalfa experimental stationКазахская хлопково-люцерновая опытная станцияҚазақ мақта-жоңышқа тәжірибе станциясы[1][1][1]
1939–19501939–19501939–1950Kazakh Institute of Agriculture, with an agricultural-administration appointment in 1942–1943Казахский институт земледелия; в 1942–1943 годах — работа в сельскохозяйственном управленииҚазақ егіншілік институты; 1942–1943 жылдары ауыл шаруашылық басқармасындағы қызмет[1][1][1]
1947 / 19491947 / 19491947 / 1949Doctor of Agricultural Sciences / ProfessorДоктор сельскохозяйственных наук / профессорАуыл шаруашылығы ғылымдарының докторы / профессор[1][1][1]
1950–19651950–19651950–1965Department of Darwinism and Genetics, Kazakh State UniversityКафедра дарвинизма и генетики, Казахский государственный университетҚазақ мемлекеттік университетінің дарвинизм және генетика кафедрасы[1][1][1]
1957–19611957–19611957–1961Vice-President for Crop Production, Kazakh Academy of Agricultural SciencesВице-президент по растениеводству, Казахская академия сельскохозяйственных наукҚазақ ауыл шаруашылығы ғылымдары академиясының өсімдік шаруашылығы жөніндегі вице-президенті[1][1][1]
1965–19781965–19781965–1978Director, Institute of Botany, Academy of Sciences of the Kazakh SSRДиректор Института ботаники Академии наук Казахской ССРҚазақ КСР Ғылым академиясы Ботаника институтының директоры[1][1][1]
1967 / 19711967 / 19711967 / 1971Full member, Academy of Sciences of the Kazakh SSR / Honored Scientist of the Kazakh SSRДействительный член Академии наук Казахской ССР / Заслуженный деятель науки Казахской ССРҚазақ КСР Ғылым академиясының толық мүшесі / Қазақ КСР ғылымына еңбегі сіңген қайраткер[1][1][1]
1978–19871978–19871978–1987Head, Laboratory of Heterosis, Institute of BotanyЗаведующий лабораторией гетерозиса Института ботаникиБотаника институтының гетерозис зертханасының меңгерушісі[1][1][1]

Dates follow the commemorative chronology. University responsibilities also continued alongside later research appointments.

Даты приведены по мемориальной хронологии. Университетские обязанности продолжались и при более поздних научных назначениях.

Күндер мемориалдық хронология бойынша берілген. Университеттегі міндеттер кейінгі ғылыми тағайындаулар кезінде де жалғасты.

7. A research program beyond one crop or method7. Исследовательская программа шире одной культуры и одного метода7. Бір дақыл мен бір әдістен асқан зерттеу бағдарламасы

The commemorative account reports about 130 scientific publications, including three monographs, plus brochures and two inventors’ certificates [1]. This total helps describe the scale of a career, but it should not be treated as a modern bibliometric measure. The publication culture included journal articles, conference contributions, books, practical recommendations, and works directed to different audiences. Each type served a different purpose, and the historical record is better understood by examining the questions addressed than by ranking outputs solely by their format.Мемориальное изложение сообщает примерно о 130 научных публикациях, включая три монографии, а также брошюры и два авторских свидетельства [1]. Эта цифра помогает описать масштаб карьеры, но её не следует принимать за современный библиометрический показатель. Тогдашняя публикационная культура включала журнальные статьи, материалы конференций, книги, практические рекомендации и работы, адресованные разным аудиториям. Каждый тип служил своей задаче, и исторический материал лучше понимать через рассматриваемые вопросы, чем через ранжирование результатов по одному лишь формату.Мемориалдық баяндау шамамен 130 ғылыми жарияланым туралы хабарлайды, оның ішінде үш монография, сондай-ақ брошюралар мен екі авторлық куәлік [1]. Бұл сан жолдың ауқымын сипаттауға көмектеседі, бірақ оны қазіргі библиометриялық көрсеткіш деп қабылдауға болмайды. Сол кездегі жариялау мәдениеті журнал мақалаларын, конференция материалдарын, кітаптарды, практикалық ұсынымдарды және әртүрлі аудиторияға арналған еңбектерді қамтыды. Әр түр өз міндетін атқарды, ал тарихи материалды нәтижелерді тек форматы бойынша саралаудан гөрі қойылған сұрақтар арқылы түсінген дұрыс.

Selected items in the bibliography show the program’s breadth. A paper with L. B. Seilova concerned the experimental production of unreduced pollen in diploid sugar beet, while a contribution with M. B. Amerkhanova and I. R. Rakhimbaev concerned clonal micropropagation of inbred sugar-beet lines [15,16]. These titles document engagement with reproductive material and its maintenance. Their historical value lies in showing that researchers experimentally investigated breeding material itself. The distinction between producing a plant and preserving it is fundamental to breeding research. A valuable genotype may be difficult to multiply, or repeated handling may lose its identity. Questions of propagation, fertility, and material integrity therefore connect basic biology to the day-to-day continuity of a breeding program. The subjects recorded in G. Z. Biyashev’s publication list show why a research school cannot be defined only by the varieties it eventually releases: much of its work concerns the biological and technical conditions that make selection possible.Отдельные позиции библиографии показывают широту программы. Статья с Л. Б. Сейловой касалась экспериментального получения нередуцированной пыльцы у диплоидной сахарной свёклы, а работа с М. Б. Амерхановой и И. Р. Рахимбаевым — клонального микроразмножения инцухт-линий сахарной свёклы [15,16]. Эти заглавия документируют обращение к репродуктивному материалу и к его поддержанию. Их историческая ценность в том, что исследователи экспериментально изучали сам селекционный материал. Различие между получением растения и его сохранением фундаментально для селекционного исследования. Ценный генотип может плохо размножаться, а при повторном пересеве терять свою определённость. Поэтому вопросы размножения, фертильности и целостности материала связывают базовую биологию с повседневной непрерывностью селекционной программы. Темы, зафиксированные в списке работ Г. З. Бияшева, показывают, почему научную школу нельзя определять только по выпущенным ею сортам: значительная часть её работы касается биологических и технических условий, которые делают отбор возможным.Библиографияның жекелеген жазбалары бағдарламаның ауқымын көрсетеді. Л. Б. Сейловамен бірлескен мақала диплоидты қант қызылшасында редукцияланбаған тозаң алуға қатысты болса, М. Б. Амерханова және И. Р. Рахимбаевпен бірлескен еңбек қант қызылшасының инцухт-желілерін клондық микрокөбейтуге арналған [15,16]. Бұл атаулар репродуктивті материалға және оны сақтауға бет бұрғанды құжаттайды. Олардың тарихи құндылығы — зерттеушілердің селекциялық материалдың өзін эксперименттік зерттегенін көрсетуінде. Өсімдікті алу мен оны сақтау арасындағы айырма селекциялық зерттеу үшін түбегейлі. Құнды генотип нашар көбеюі немесе қайта егу барысында өз айқындығын жоғалтуы мүмкін. Сондықтан көбею, фертильділік және материалдың тұтастығы мәселелері іргелі биологияны селекциялық бағдарламаның күнделікті үздіксіздігімен байланыстырады. Г. З. Бияшевтің еңбектер тізімінде тіркелген тақырыптар ғылыми мектепті тек шығарған сорттары бойынша анықтауға болмайтынын көрсетеді: жұмысының едәуір бөлігі іріктеуді мүмкін ететін биологиялық және техникалық жағдайларға қатысты.

Other cataloged publications address how spring-wheat yield depends on morphological traits under different ecological conditions, and how organophosphorus compounds affect meiosis in barley [17,18]. Their inclusion broadens the picture beyond sugar beet. They show that ecological variation in wheat and cytogenetic responses in barley formed part of the published research program. The two subjects also illustrate different uses of genetics. One concerns interpreting agricultural performance; the other concerns a biological response to an external agent. Their common ground is the need to observe variation systematically and identify the level at which a response occurs. A difference in yield, a difference in morphology, and an abnormality of cell division are not interchangeable endpoints. Combining them into a single historical account should clarify the breadth of inquiry without implying that every result belongs to a single mechanism. A 1980 contribution on the state and prospects of plant-genetic and breeding research in Kazakhstan adds another dimension [19]. Its subject reflects on the field’s development. Scientists who organize research must consider how isolated experiments become sustained programs: which problems justify long-term effort, what expertise is missing, and how institutions can support complementary work. G. Z. Biyashev’s administrative career makes this broader perspective an appropriate part of his intellectual biography.Другие каталогизированные публикации посвящены зависимости урожая яровой пшеницы от морфологических признаков в разных экологических условиях и действию фосфорорганических соединений на мейоз ячменя [17,18]. Их включение расширяет картину за пределы сахарной свёклы. Они показывают, что экологическая изменчивость у пшеницы и цитогенетические отклики у ячменя входили в опубликованную исследовательскую программу. Эти два сюжета иллюстрируют и разные применения генетики. Один касается истолкования хозяйственной продуктивности, другой — биологического отклика на внешний агент. Общее у них — необходимость систематически наблюдать изменчивость и определять уровень, на котором возникает отклик. Различие в урожае, различие в морфологии и нарушение клеточного деления не являются взаимозаменяемыми конечными показателями. Сведение их в единое историческое изложение должно прояснять широту поиска, не внушая, будто всякий результат принадлежит одному механизму. Ещё одно измерение добавляет работа 1980 года о состоянии и перспективах исследований по генетике и селекции растений в Казахстане [19]. Её предмет — размышление о развитии самой области. Учёный, организующий исследование, вынужден думать о том, как отдельные опыты становятся устойчивыми программами: какие задачи оправдывают долгосрочные усилия, какой компетенции не хватает и как учреждения могут поддерживать взаимодополняющие работы. Административная карьера Г. З. Бияшева делает этот более широкий взгляд уместной частью его интеллектуальной биографии.Каталогталған басқа жарияланымдар жаздық бидай өнімінің әртүрлі экологиялық жағдайдағы морфологиялық белгілерге тәуелділігіне және фосфорорганикалық қосылыстардың арпа мейозына әсеріне арналған [17,18]. Олардың енуі суретті қант қызылшасынан тысқары кеңейтеді. Бидайдағы экологиялық өзгергіштік пен арпадағы цитогенетикалық жауаптың жарияланған зерттеу бағдарламасына кіргенін көрсетеді. Бұл екі тақырып генетиканың әртүрлі қолданысын да бейнелейді. Бірі шаруашылық өнімділікті түсіндіруге, екіншісі сыртқы агентке биологиялық жауапқа қатысты. Ортақтығы — өзгергіштікті жүйелі бақылау және жауап пайда болатын деңгейді анықтау қажеттігі. Өнімдегі айырма, морфологиядағы айырма және жасуша бөлінуінің бұзылуы бірін-бірі алмастыратын түпкі көрсеткіш емес. Оларды біртұтас тарихи баяндауға жинау ізденістің ауқымын айқындауға тиіс, бірақ әр нәтиже бір механизмге тиесілі деген ойға жетелемеуі керек. Тағы бір өлшемді Қазақстандағы өсімдіктер генетикасы мен селекциясы зерттеулерінің жай-күйі мен болашағы туралы 1980 жылғы еңбек қосады [19]. Оның мәні — саланың дамуы жөніндегі толғам. Зерттеуді ұйымдастыратын ғалым жекелеген тәжірибелердің тұрақты бағдарламаға қалай айналатынын ойлауға мәжбүр: қандай міндеттер ұзақ мерзімді күш-жігерді ақтайды, қандай құзырет жетіспейді және мекемелер бірін-бірі толықтыратын жұмысты қалай қолдай алады. Г. З. Бияшевтің әкімшілік жолы осы кең көзқарасты оның зияткерлік өмірбаянының орынды бөлігіне айналдырады.

8. Scientific exchange and professional service8. Научный обмен и профессиональное служение8. Ғылыми алмасу және кәсіби қызмет

G. Z. Biyashev’s work also reached the wider community of Soviet geneticists. His contribution with V. B. Plokhikh on chimerism during the establishment of polyploid sugar-beet forms appears in the proceedings of the Second All-Union Congress of the Society of Geneticists and Breeders named after N. I. Vavilov. The bibliographic record gives Moscow, 1971, page 21 [11]. This documented contribution places a specific research question from his program within the society’s scientific exchange. Conference publications give a different view of a scientific career from monographs or appointment lists. They show the problems that researchers chose to bring before colleagues and the communities in which those problems were discussed. In this case, the subject was an experimental difficulty directly relevant to producing polyploid breeding material. The record links a regional crop-improvement program with a wider discussion of genetic methods.Работа Г. З. Бияшева достигала и более широкого сообщества советских генетиков. Его тезисы с В. Б. Плохих о химерности при становлении полиплоидных форм сахарной свёклы помещены в материалах Второго Всесоюзного съезда Общества генетиков и селекционеров имени Н. И. Вавилова. Библиографическая запись указывает: Москва, 1971, страница 21 [11]. Эта документированная публикация помещает конкретный исследовательский вопрос его программы в научный обмен общества. Конференционные публикации показывают научную карьеру иначе, чем монографии или перечни должностей. Они обнаруживают, какие задачи исследователь считал нужным вынести к коллегам и в каких сообществах эти задачи обсуждались. В данном случае предметом была экспериментальная трудность, прямо связанная с получением полиплоидного селекционного материала. Запись связывает региональную программу улучшения культуры с более широким обсуждением генетических методов.Г. З. Бияшевтің жұмысы кеңестік генетиктердің кең қауымдастығына да жетті. В. Б. Плохихпен бірлескен қант қызылшасының полиплоидты формалары қалыптасу кезіндегі химерлік туралы тезистері Н. И. Вавилов атындағы Генетиктер мен селекционерлер қоғамының Екінші Бүкілодақтық съезі материалдарында жарияланған. Библиографиялық жазба Мәскеу, 1971, 21-бет деп көрсетеді [11]. Бұл құжатталған жарияланым оның бағдарламасындағы нақты зерттеу сұрағын қоғамның ғылыми алмасуына орналастырады. Конференция жарияланымдары ғылыми жолды монографиялардан немесе қызмет тізімінен өзгеше көрсетеді. Олар зерттеушінің қандай міндетті әріптестер алдына шығаруды жөн көргенін және бұл міндеттердің қай қауымда талқыланғанын ашады. Бұл ретте мәселе полиплоидты селекциялық материал алуға тікелей қатысты эксперименттік қиындық болды. Жазба өңірлік дақылды жақсарту бағдарламасын генетикалық әдістерді кеңірек талқылаумен байланыстырады.

His public service included participation in the society for disseminating political and scientific knowledge in the Kazakh SSR and service as a deputy of the Alma-Ata city council. The commemorative document records these activities alongside his scientific appointments [1]. They add a public dimension to a career otherwise described mainly through research and university work. Such responsibilities reflect the multiple audiences for a scientist’s work. A technical publication addresses specialists; teaching prepares new practitioners; scientific communication reaches readers and listeners who may not share the same disciplinary training. G. Z. Biyashev’s career included all of these settings. His example encourages an understanding of scientific leadership that includes communication and public engagement, as well as directing experiments.Его общественная деятельность включала участие в обществе по распространению политических и научных знаний Казахской ССР и работу депутатом Алма-Атинского городского совета. Мемориальный документ фиксирует эти занятия наряду с научными должностями [1]. Они добавляют публичное измерение к карьере, которую иначе описывают преимущественно через исследования и университет. Такие обязанности отражают множественность аудиторий научной работы. Специальная публикация обращена к специалистам; преподавание готовит новых практиков; научная коммуникация достигает читателей и слушателей, не прошедших ту же дисциплинарную подготовку. Карьера Г. З. Бияшева включала все эти площадки. Его пример побуждает понимать научное лидерство так, чтобы в него входили коммуникация и работа с обществом, а не только руководство опытами.Оның қоғамдық қызметі Қазақ КСР-дегі саяси және ғылыми білімді тарату қоғамына қатысуды әрі Алматы қалалық кеңесінің депутаты болуды қамтыды. Мемориалдық құжат бұл істерді ғылыми қызметтермен қатар тіркейді [1]. Олар әдетте зерттеу мен университет арқылы сипатталатын жолға көпшілік өлшемін қосады. Мұндай міндеттер ғылыми жұмыс аудиториясының көптігін көрсетеді. Арнаулы жарияланым мамандарға арналады; оқыту жаңа практиктерді даярлайды; ғылыми коммуникация сол пәндік даярлықтан өтпеген оқырман мен тыңдаушыға жетеді. Г. З. Бияшевтің жолы осы алаңдардың бәрін қамтыды. Оның үлгісі ғылыми көшбасшылықты тек тәжірибелерді басқару емес, коммуникация мен қоғаммен жұмысты да қамтитын нәрсе деп түсінуге жетелейді.

9. Reading the legacy in the genomic era9. Прочтение наследия в геномную эпоху9. Мұраны геномдық дәуірде оқу

G. Z. Biyashev’s scientific lifetime ended before the development of the genomic resources that now shape crop improvement. Nevertheless, the questions associated with his work remain recognizable: how to combine useful variation, control reproduction, evaluate quantitative traits, and select material suited to a production environment. A comparison with later research is therefore informative when framed as a continuity of problems. The comparison also shows how successive generations can revisit a persistent biological problem with increasingly powerful methods. Dohm and colleagues’ 2014 publication of a sugar-beet reference genome provided a framework for locating genes and developing markers across the genome [10]. This changed the resolution at which researchers could investigate inherited variation. The historical breeder’s categories (parent, line, cross, phenotype, and population) did not disappear, but researchers could increasingly link them to sequence variation. The contrast helps locate G. Z. Biyashev’s contribution: his work belongs to the experimental and institutional history that made crop improvement possible under the tools and conditions of his time. The flowering analysis provides another example. Pin and colleagues identified the role of BOLTING TIME CONTROL 1 in life-cycle regulation and domestication of beet, connecting a breeding-relevant developmental transition with a defined molecular component [20]. This later result demonstrates how a problem once approached through development and inheritance can be investigated mechanistically. The comparison is useful precisely because it respects the difference between a historical research question and its later molecular explanation.Научная жизнь Г. З. Бияшева завершилась до появления геномных ресурсов, которые сегодня определяют улучшение культурных растений. Тем не менее связанные с его работой вопросы остаются узнаваемыми: как соединять полезную изменчивость, управлять размножением, оценивать количественные признаки и отбирать материал, пригодный для конкретной среды производства. Поэтому сравнение с более поздними исследованиями информативно, если понимать его как преемственность задач. Такое сравнение показывает и то, как сменяющие друг друга поколения возвращаются к устойчивой биологической проблеме со всё более мощными методами. Опубликованный Домом с соавторами в 2014 году референсный геном сахарной свёклы дал рамку для локализации генов и разработки маркеров по всему геному [10]. Это изменило разрешение, с которым исследователь может изучать наследуемую изменчивость. Категории селекционера прошлого — родитель, линия, скрещивание, фенотип, популяция — не исчезли, но их всё шире удавалось связывать с изменчивостью последовательностей. Контраст помогает определить место вклада Г. З. Бияшева: его работа принадлежит экспериментальной и институциональной истории, которая делала улучшение культур возможным при инструментах и условиях его времени. Другой пример даёт анализ цветения. Пин с соавторами установили роль гена BOLTING TIME CONTROL 1 в регуляции жизненного цикла и доместикации свёклы, связав значимый для селекции переход развития с определённым молекулярным компонентом [20]. Этот более поздний результат показывает, как задача, к которой прежде подходили через развитие и наследование, может быть исследована механистически. Сравнение полезно именно потому, что уважает различие между историческим исследовательским вопросом и его позднейшим молекулярным объяснением.Г. З. Бияшевтің ғылыми өмірі бүгінде дақылдарды жақсартуды айқындайтын геномдық ресурстар пайда болғанға дейін аяқталды. Дегенмен оның жұмысына қатысты сұрақтар таныс күйінде қалады: пайдалы өзгергіштікті қалай біріктіру, көбеюді қалай басқару, сандық белгілерді қалай бағалау және нақты өндіріс ортасына жарамды материалды қалай іріктеу. Сондықтан кейінгі зерттеулермен салыстыру оны міндеттердің сабақтастығы ретінде ұққанда мағыналы болады. Мұндай салыстыру бірін-бірі алмастырған ұрпақтың тұрақты биологиялық мәселеге барған сайын қуатты әдістермен оралатынын да көрсетеді. Дом және әріптестері 2014 жылы жариялаған қант қызылшасының референстік геномы гендерді орналастыруға және геном бойынша маркерлер жасауға шеңбер берді [10]. Бұл зерттеушінің тұқым қуалайтын өзгергіштікті қарау ажыратымдылығын өзгертті. Бұрынғы селекционердің санаттары — ата-ана, желі, будандастыру, фенотип, популяция — жойылған жоқ, бірақ оларды тізбек өзгергіштігімен байланыстыру кеңейе түсті. Бұл қарама-қайшылық Г. З. Бияшев үлесінің орнын айқындауға көмектеседі: оның жұмысы өз заманының құралдары мен жағдайында дақылды жақсартуды мүмкін еткен эксперименттік және институционалдық тарихқа тиесілі. Тағы бір мысалды гүлдеуді талдау береді. Пин және әріптестері BOLTING TIME CONTROL 1 генінің қызылшаның өмірлік циклін реттеудегі және қолға үйретілуіндегі рөлін анықтап, селекция үшін маңызды даму ауысуын нақты молекулалық компонентпен байланыстырды [20]. Бұл кейінгі нәтиже бұрын даму мен тұқым қуалау арқылы қарастырылған міндеттің механизмдік тұрғыда зерттелуі мүмкін екенін көрсетеді. Салыстыру тарихи зерттеу сұрағы мен оның кейінгі молекулалық түсіндірмесі арасындағы айырманы құрметтегені үшін пайдалы.

Genome-wide association mapping in elite sugar beet has examined agronomic traits using marker data from 924 lines, identifying loci and genetic interactions relevant to complex performance [8]. Subsequent genomic-selection research in sugar-beet breeding populations evaluated breeding-value prediction and the transferability of predictions between sets of material [21]. Together, these studies show how quantitative breeding questions can be approached with genome-scale data, while also demonstrating the continuing importance of the population used for inference and the quality of phenotypic evaluation. This modern comparison offers a practical lesson in G. Z. Biyashev’s own terms: technological improvement should strengthen the connection between genetic information and agricultural observation. A molecular result gains breeding value when it helps make a better decision about material that can be grown, crossed, and evaluated. That decision still depends on the target environment and the intended product. G. Z. Biyashev’s association with both irrigated-crop research and genetic improvement makes this relationship a suitable focus for contemporary reflection, without requiring claims that his methods were identical to ours.Полногеномное ассоциативное картирование в элитной сахарной свёкле исследовало хозяйственные признаки по маркерным данным 924 линий, выявив локусы и генетические взаимодействия, значимые для сложной продуктивности [8]. Последующие работы по геномной селекции в селекционных популяциях сахарной свёклы оценили предсказание селекционной ценности и переносимость предсказаний между наборами материала [21]. Вместе эти исследования показывают, как количественные селекционные вопросы решаются на данных геномного масштаба, и одновременно демонстрируют непреходящую важность той популяции, по которой делается вывод, и качества фенотипической оценки. Это современное сопоставление даёт практический урок в собственных понятиях Г. З. Бияшева: технологическое совершенствование должно усиливать связь между генетической информацией и агрономическим наблюдением. Молекулярный результат приобретает селекционную ценность тогда, когда помогает принять лучшее решение о материале, который можно вырастить, скрестить и оценить. А это решение по-прежнему зависит от целевой среды и предполагаемого продукта. Связь Г. З. Бияшева одновременно с исследованием орошаемой культуры и с генетическим улучшением делает это соотношение уместным предметом сегодняшнего размышления, не требуя утверждать, будто его методы были такими же, как наши.Элиталық қант қызылшасындағы толық геномдық ассоциативті картаға түсіру 924 желінің маркерлік деректері бойынша шаруашылық белгілерді зерттеп, күрделі өнімділік үшін маңызды локустар мен генетикалық өзара әрекеттерді анықтады [8]. Қант қызылшасының селекциялық популяцияларындағы геномдық іріктеу бойынша кейінгі жұмыстар селекциялық құндылықты болжауды және болжамдардың материал жиынтықтары арасында ауысуын бағалады [21]. Бірге алғанда бұл зерттеулер сандық селекциялық сұрақтардың геном ауқымындағы деректермен қалай шешілетінін көрсетеді әрі қорытынды жасалатын популяцияның және фенотиптік бағалау сапасының маңызы жойылмағанын дәлелдейді. Бұл заманауи салыстыру Г. З. Бияшевтің өз ұғымдарымен практикалық сабақ береді: технологиялық жетілдіру генетикалық ақпарат пен агрономиялық бақылау арасындағы байланысты күшейтуге тиіс. Молекулалық нәтиже өсіруге, будандастыруға және бағалауға келетін материал туралы жақсырақ шешім қабылдауға көмектескенде селекциялық құндылыққа ие болады. Ал бұл шешім әлі де мақсатты ортаға және көзделген өнімге тәуелді. Г. З. Бияшевтің суармалы дақыл зерттеуімен де, генетикалық жақсартумен де байланысты болуы осы қатынасты бүгінгі толғамның орынды тақырыбына айналдырады әрі оның әдістері біздікімен бірдей деп тұжырымдауды талап етпейді.

The same reasoning applies to scientific education. Students now encounter large datasets and computational predictions, but must still understand what was measured, how plants were sampled, and what comparison supports a conclusion. Historical case studies can help make these questions concrete. A study of a breeding program is particularly effective because it follows the material from biological variation to selection and testing. Teaching G. Z. Biyashev’s career this way would connect commemorating an individual with an examination of how dependable agricultural knowledge is produced.То же рассуждение применимо к научному образованию. Студент сегодня встречает большие массивы данных и вычислительные предсказания, но по-прежнему обязан понимать, что именно измерялось, как отбирались растения и какое сравнение подкрепляет вывод. Исторические разборы помогают сделать эти вопросы конкретными. Разбор селекционной программы особенно действен, потому что прослеживает материал от биологической изменчивости к отбору и испытанию. Преподавание карьеры Г. З. Бияшева в таком ключе связало бы память об отдельном человеке с разбором того, как производится надёжное агрономическое знание.Дәл осы пайым ғылыми білімге де қатысты. Бүгінгі студент үлкен деректер жиынтығы мен есептеу болжамдарын кездестіреді, бірақ нақты не өлшенгенін, өсімдіктердің қалай іріктелгенін және қорытындыны қандай салыстыру қуаттайтынын түсінуге міндетті. Тарихи талдаулар бұл сұрақтарды нақтылауға көмектеседі. Селекциялық бағдарламаны талдау әсіресе тиімді, өйткені материалды биологиялық өзгергіштіктен іріктеу мен сынаққа дейін қадағалайды. Г. З. Бияшевтің жолын осылай оқыту жеке адамды еске алуды сенімді агрономиялық білімнің қалай жасалатынын талдаумен байланыстырар еді.

10. Preserving a scientific legacy for Kazakhstan10. Сохранение научного наследия для Казахстана10. Қазақстан үшін ғылыми мұраны сақтау

An anniversary creates an opportunity to preserve evidence that may otherwise become difficult to recover. For G. Z. Biyashev, a useful next step would be a verified digital bibliography that links each entry to a scan, catalog record, or archival location. The 1988 volume provides a starting structure [2]. A digital resource could retain the original title, add an English translation, consistently identify coauthors, and distinguish examined full texts from entries known only through catalogs. Corrections could be documented rather than silently replacing earlier records. An accessible historical record can also serve teaching. Students could follow a research question’s development across a dissertation, a journal article, and a later synthesis, learning how scientific knowledge accumulates through different forms of publication. Reading the original language alongside an English translation would preserve the connection with the source while bringing Kazakhstan’s scientific history to an international audience. Such work could become a useful collaborative project for students, librarians and historians of science.Юбилей даёт повод сохранить свидетельства, которые иначе станет трудно восстановить. Для Г. З. Бияшева полезным следующим шагом была бы выверенная цифровая библиография, где каждая позиция связана со сканом, каталожной записью или архивным адресом. Том 1988 года задаёт исходную структуру [2]. Цифровой ресурс мог бы сохранять оригинальное заглавие, добавлять английский перевод, последовательно указывать соавторов и отличать просмотренные полные тексты от записей, известных только по каталогам. Исправления стоило бы документировать, а не молча заменять ими прежние записи. Доступный исторический материал служит и преподаванию. Студент смог бы проследить развитие исследовательского вопроса через диссертацию, журнальную статью и позднейшее обобщение, увидев, как научное знание накапливается в разных формах публикации. Чтение оригинала рядом с английским переводом сохранило бы связь с источником и одновременно открыло научную историю Казахстана международной аудитории. Такая работа могла бы стать полезным совместным проектом студентов, библиотекарей и историков науки.Мерейтой әйтпесе қалпына келтіру қиындайтын айғақтарды сақтауға себеп береді. Г. З. Бияшев үшін пайдалы келесі қадам — әр жазбасы сканмен, каталог жазбасымен немесе мұрағаттық мекенжаймен байланысқан тексерілген цифрлық библиография. 1988 жылғы том бастапқы құрылымды береді [2]. Цифрлық ресурс түпнұсқа атауды сақтап, ағылшынша аударманы қосып, бірлескен авторларды дәйекті көрсетіп, қаралған толық мәтіндерді тек каталог арқылы белгілі жазбалардан ажырата алар еді. Түзетулерді бұрынғы жазбаны үнсіз ауыстырмай, құжаттаған дұрыс. Қолжетімді тарихи материал оқытуға да қызмет етеді. Студент зерттеу сұрағының дамуын диссертация, журнал мақаласы және кейінгі жинақтау арқылы қадағалап, ғылыми білімнің жариялаудың әртүрлі түрінде қалай жинақталатынын көрер еді. Түпнұсқаны ағылшынша аудармамен қатар оқу дереккөзбен байланысты сақтап, сонымен бірге Қазақстанның ғылыми тарихын халықаралық аудиторияға ашар еді. Мұндай жұмыс студенттер, кітапханашылар және ғылым тарихшылары үшін пайдалы бірлескен жобаға айналуы мүмкін.

Preservation should extend beyond publications. Where surviving material can be identified, pedigrees, field books, seed accessions, laboratory records and dissertation documents could help connect written reports with the research that produced them. It would be premature to assume that any particular line or population is still extant. An inventory should first establish identity, provenance and condition. Only then could surviving material be considered for characterization or renewed use. The historical and biological components of a collection would both need attention. Oral histories could complement written documentation, provided they are clearly identified as recollections and compared with contemporary records. Former students and colleagues may remember how a problem was selected, how collaborations developed or how a laboratory was organized. Such accounts can reveal aspects of scientific life that formal biographies omit. They should enrich the record without automatically resolving documentary contradictions. A careful combination of personal testimony and archival evidence would give a fuller account of the human relationships behind the research.Сохранение должно выходить за пределы публикаций. Там, где сохранившийся материал удаётся опознать, родословные, полевые журналы, образцы семян, лабораторные записи и диссертационные документы помогли бы связать письменные отчёты с исследованием, которое их породило. Преждевременно предполагать, что какая-либо линия или популяция ещё существует. Опись должна сперва установить идентичность, происхождение и состояние. Лишь затем сохранившийся материал можно рассматривать для характеристики или возобновлённого использования. Внимания требуют и историческая, и биологическая составляющие коллекции. Устные свидетельства могли бы дополнить письменную документацию при условии, что они ясно обозначены как воспоминания и сопоставлены с современными им записями. Бывшие студенты и коллеги помнят, как выбиралась задача, как складывалось сотрудничество, как была устроена лаборатория. Такие рассказы раскрывают стороны научной жизни, которые формальные биографии опускают. Они должны обогащать свидетельство, не разрешая автоматически противоречия документов. Аккуратное сочетание личного свидетельства и архивного источника дало бы более полный рассказ о человеческих отношениях, стоящих за исследованием.Сақтау жарияланымдармен шектелмеуге тиіс. Сақталған материалды тани алған жерде тектік тізбектер, дала журналдары, тұқым үлгілері, зертханалық жазбалар және диссертациялық құжаттар жазбаша есептерді оларды тудырған зерттеумен байланыстыруға көмектесер еді. Қандай да бір желі немесе популяция әлі бар деп жорамалдау ертерек болар еді. Түгендеу алдымен бірегейлікті, шығу тегін және күйін анықтауға тиіс. Содан кейін ғана сақталған материалды сипаттау немесе қайта пайдалану үшін қарауға болады. Жинақтың тарихи да, биологиялық та құрамдасы назар талап етеді. Ауызша куәліктер, естелік ретінде анық белгіленіп, өз заманының жазбаларымен салыстырылса, жазбаша құжаттаманы толықтыра алар еді. Бұрынғы студенттер мен әріптестер міндеттің қалай таңдалғанын, ынтымақтастықтың қалай қалыптасқанын, зертхананың қалай ұйымдастырылғанын есте сақтайды. Мұндай әңгімелер ресми өмірбаяндар елемейтін ғылыми өмірдің қырларын ашады. Олар айғақты байытуға тиіс, бірақ құжаттардағы қайшылықты өздігінен шешпейді. Жеке куәлік пен мұрағаттық дереккөзді ұқыпты ұштастыру зерттеудің артындағы адами қатынастар туралы толығырақ баяндау берер еді.

The contemporary Kazakhstan Society of Geneticists and Breeders provides a suitable setting for this work. Its public description emphasizes cooperation across genetic and breeding disciplines, while its journal Contig offers a forum for research and scientific communication [22,23]. A historical article in that forum can help connect the current community with earlier institutional experience. For young researchers, the most useful aspect of G. Z. Biyashev’s example is the sustained connection between a scientific question and the conditions needed to investigate it. A successful career may include an experiment, a breeding population, a laboratory and a group of trained colleagues. These achievements are related, but none substitutes for the others. Remembering that relationship can broaden the meaning of scientific success beyond a single project’s output or a single publication’s visibility.Подходящей средой для такой работы служит современное Казахстанское общество генетиков и селекционеров. Его публичное описание подчёркивает сотрудничество между генетическими и селекционными дисциплинами, а его журнал Contig предоставляет площадку для исследований и научной коммуникации [22,23]. Историческая статья на этой площадке помогает связать нынешнее сообщество с прежним институциональным опытом. Для молодого исследователя наиболее полезная сторона примера Г. З. Бияшева — устойчивая связь между научным вопросом и условиями, необходимыми для его изучения. Успешная карьера может включать опыт, селекционную популяцию, лабораторию и круг подготовленных коллег. Эти достижения связаны между собой, но ни одно не заменяет остальных. Память об этой связи способна расширить смысл научного успеха за пределы результата одного проекта или заметности одной публикации.Мұндай жұмысқа лайықты орта — қазіргі Қазақстан генетиктері мен селекционерлері қоғамы. Оның жария сипаттамасы генетикалық және селекциялық пәндер арасындағы ынтымақтастықты атап көрсетеді, ал оның Contig журналы зерттеу мен ғылыми коммуникацияға алаң береді [22,23]. Осы алаңдағы тарихи мақала бүгінгі қауымдастықты бұрынғы институционалдық тәжірибемен байланыстыруға көмектеседі. Жас зерттеуші үшін Г. З. Бияшев үлгісінің ең пайдалы қыры — ғылыми сұрақ пен оны зерттеуге қажет жағдайлар арасындағы тұрақты байланыс. Табысты жол тәжірибені, селекциялық популяцияны, зертхананы және даярланған әріптестер тобын қамтуы мүмкін. Бұл жетістіктер өзара байланысты, бірақ ешқайсысы екіншісін алмастырмайды. Осы байланысты есте ұстау ғылыми табыстың мәнін бір жобаның нәтижесінен немесе бір жарияланымның көрінуінен асырып кеңейте алады.

11. Conclusions11. Заключение11. Қорытынды

Gakash Zakievich Biyashev’s contribution to Kazakhstan’s science combined crop research, genetic improvement, university education, and institutional leadership. His work on irrigated sugar beet addressed agricultural production challenges, while his programs on polyploidy and heterosis improved plant material. His appointments at Kazakh State University, the Kazakh Academy of Agricultural Sciences and the Institute of Botany gave these scientific interests an educational and organizational reach [1]. His career demonstrates the value of a research tradition in which agricultural observation, experimental breeding and scientific training develop together. The methods available to plant scientists have changed substantially since his lifetime, but the need to connect genetic improvement with reliable evaluation and regional knowledge remains. This enduring relevance is why his work matters to contemporary genetics and breeding. On the 120th anniversary of his birth, G. Z. Biyashev is remembered for helping bring agricultural problems, experimental plant science, and the preparation of new specialists into a common professional undertaking. His legacy invites continued study of both the science and the institutions that supported it. Preserving his works, documenting his students’ careers, and making this history accessible to the next generation would give the commemoration a lasting scholarly purpose.Вклад Гакаша Закиевича Бияшева в науку Казахстана соединил исследование культурных растений, генетическое улучшение, университетское образование и руководство учреждениями. Его работы по орошаемой сахарной свёкле отвечали на задачи сельскохозяйственного производства, а программы по полиплоидии и гетерозису улучшали растительный материал. Должности в Казахском государственном университете, Казахской академии сельскохозяйственных наук и Институте ботаники придали этим научным интересам образовательный и организационный охват [1]. Его путь показывает ценность исследовательской традиции, в которой агрономическое наблюдение, экспериментальная селекция и научная подготовка развиваются вместе. Методы, доступные растениеводу, с его времён изменились существенно, но необходимость связывать генетическое улучшение с надёжной оценкой и знанием региона осталась. Именно эта непреходящая значимость делает его работу важной для современной генетики и селекции. В 120-летие со дня рождения Г. З. Бияшева помнят за то, что он помогал свести сельскохозяйственные задачи, экспериментальную биологию растений и подготовку новых специалистов в общее профессиональное дело. Его наследие приглашает продолжать изучение и самой науки, и поддерживавших её институтов. Сохранение его трудов, документирование путей его учеников и открытие этой истории следующему поколению придали бы юбилею долговременный научный смысл.Ғақаш Зәкиұлы Бияшевтің Қазақстан ғылымына қосқан үлесі мәдени өсімдіктерді зерттеуді, генетикалық жақсартуды, университеттік білімді және мекемелерді басқаруды біріктірді. Суармалы қант қызылшасы бойынша еңбектері ауыл шаруашылық өндірісінің міндеттеріне жауап берсе, полиплоидия мен гетерозис бағдарламалары өсімдік материалын жақсартты. Қазақ мемлекеттік университетіндегі, Қазақ ауыл шаруашылығы ғылымдары академиясындағы және Ботаника институтындағы қызметтері бұл ғылыми қызығушылықтарға білім беру және ұйымдастыру ауқымын берді [1]. Оның жолы агрономиялық бақылау, эксперименттік селекция және ғылыми даярлық бірге дамитын зерттеу дәстүрінің құндылығын көрсетеді. Өсімдік зерттеушісінің қолындағы әдістер сол кезден бері едәуір өзгерді, бірақ генетикалық жақсартуды сенімді бағалаумен және өңірлік біліммен байланыстыру қажеттігі қалды. Дәл осы маңызының жойылмауы оның жұмысын бүгінгі генетика мен селекция үшін мәнді етеді. Туғанына 120 жыл толғанда Г. З. Бияшев ауыл шаруашылық міндеттерін, эксперименттік өсімдік биологиясын және жаңа мамандар даярлауды ортақ кәсіби іске тоғыстыруға көмектескені үшін еске алынады. Оның мұрасы ғылымның өзін де, оны қолдаған институттарды да зерттеуді жалғастыруға шақырады. Еңбектерін сақтау, шәкірттерінің жолын құжаттау және бұл тарихты келесі ұрпаққа ашу мерейтойға ұзақ мерзімді ғылыми мән берер еді.

Data Availability StatementДоступность данныхДеректердің қолжетімділігі

The reference list identifies the sources supporting this historical review. No new experimental dataset was generated. Historical works consulted through bibliographic records are marked accordingly.Список литературы указывает источники, на которых основан настоящий исторический обзор. Новых экспериментальных данных не создавалось. Исторические работы, использованные через библиографические записи, отмечены соответствующим образом.Әдебиеттер тізімі осы тарихи шолудың негізіне алынған дереккөздерді көрсетеді. Жаңа эксперименттік деректер жасалған жоқ. Библиографиялық жазбалар арқылы пайдаланылған тарихи еңбектер тиісінше белгіленген.

Author ContributionsВклад автораАвтордың үлесі

K.Y.: conceptualization and provision of source material.К.Е.: концепция и предоставление исходных материалов.Қ.Е.: тұжырымдама және бастапқы материалдарды ұсыну.

Ethics Approval and ConsentЭтическое одобрение и согласиеЭтикалық мақұлдау және келісім

Not applicable. This article is a historical review and reports no new studies involving human participants, animals, or experimental plant material.Не применимо. Статья представляет собой исторический обзор и не сообщает о новых исследованиях с участием людей, животных или экспериментального растительного материала.Қолданылмайды. Мақала тарихи шолу болып табылады әрі адамдар, жануарлар немесе эксперименттік өсімдік материалы қатысқан жаңа зерттеулер туралы хабарламайды.

AcknowledgmentsБлагодарностиАлғыс

The author gratefully acknowledges the Kazakhstan National Electronic Library for preserving and digitizing historical scientific literature.Автор выражает благодарность Казахстанской национальной электронной библиотеке за сохранение и оцифровку исторической научной литературы.Автор тарихи ғылыми әдебиетті сақтап, цифрландырғаны үшін Қазақстан ұлттық электрондық кітапханасына алғыс білдіреді.

Use of Generative AIИспользование генеративного ИИГенеративті ЖИ қолданылуы

The author used OpenAI ChatGPT to assist with source discovery, organization, and manuscript formatting. Responsibility for verification, revision, and approval of the final article rests with the author.Автор использовал ChatGPT (OpenAI) для помощи в поиске источников, организации материала и оформлении рукописи. Ответственность за проверку, правку и утверждение окончательного текста несёт автор.Автор дереккөздерді іздеуге, материалды ұйымдастыруға және қолжазбаны безендіруге көмек ретінде ChatGPT (OpenAI) пайдаланды. Түпкілікті мәтінді тексеру, түзету және бекіту жауапкершілігі авторға жүктеледі.

Competing InterestsКонфликт интересовМүдделер қақтығысы

No competing interests.Конфликт интересов отсутствует.Мүдделер қақтығысы жоқ.

ReferencesЛитератураӘдебиеттер

  1. Gakash Zakievich Biyashev (1906–1987). Commemorative biographical sheet. Undated. 1 p. (In Russian). Supplied source document; copy held by the author.
  2. Mamonov LK, Nurzhanova AA, Kamenetskaya II, Sedlovsky AI, Kurmanbekova MD, Abenova AM, compilers. Gakash Zakievich Biyashev. Baitulin IO, responsible editor. Alma-Ata: Nauka of the Kazakh SSR; 1988. Series: Materialy k biobibliografii uchenykh Kazakhstana. Chronology, pp. 9–10; biographical essay, pp. 18–24; bibliography, pp. 26–38. (In Kazakh and Russian). Digitized copy: Kazakhstan National Electronic Library, catalogue record 1155334. kazneb.kz (accessed 14 October 2026).
  3. Kazinform. Biyashov Gakash Zakievich [Biyashev Gakash Zakievich]. 19 April 2010. (In Russian). inform.kz (accessed 14 October 2026).
  4. Biyashev GZ. Vliyanie stroeniya pakhotnogo sloya, velichiny agregatov i plotnosti ikh slozheniya na vodouderzhivayushchuyu sposobnost pochv [Influence of plough-layer structure, aggregate size and packing density on the water-retaining capacity of soils]. Nauchnyi Byulleten SoyuzNIKhI. Tashkent; 1936:1–28. (In Russian). Bibliographic record verified in reference 2, p. 26, item 1; original full text not examined.
  5. Biyashev GZ. Kultura sakharnoy svekly v Kazakhstane [Sugar-beet cultivation in Kazakhstan]. Alma-Ata; 1949. 228 p. (In Russian). Bibliographic record verified in reference 2, p. 27, item 13; original full text not examined.
  6. Biyashev GZ, Darimbetov UD. Rost i produktivnost sakharnoy svekly v zavisimosti ot rezhima orosheniya [Growth and productivity of sugar beet in relation to irrigation regime]. Vestnik Selskokhozyaystvennoy Nauki. 1961;(7):6–14. (In Russian). Bibliographic record verified in reference 2, p. 29, item 39; original full text not examined.
  7. Biyashev GZ, Darimbetov UD. Rezhim orosheniya sakharnoy svekly v Kazakhstane [Irrigation regime of sugar beet in Kazakhstan]. Vestnik Akademii Nauk Kazakhskoy SSR. 1966;(12):3–13. (In Russian). Bibliographic record verified in reference 2, p. 31, item 56; original full text not examined.
  8. Würschum T, Maurer HP, Kraft T, Janssen G, Nilsson C, Reif JC. Genome-wide association mapping of agronomic traits in sugar beet. Theoretical and Applied Genetics. 2011;123:1121–1131. doi:10.1007/s00122-011-1653-1
  9. Biyashev GZ. Sakharnaya svekla na oroshaemykh zemlyakh Kazakhstana [Sugar beet on the irrigated lands of Kazakhstan]. Alma-Ata: Nauka; 1986. 167 p. (In Russian). Edition details follow the Bulgarian Agricultural Academy library catalogue, system number 9098; original full text not examined. eclipse.agriacad.bg (accessed 14 October 2026).
  10. Dohm JC, Minoche AE, Holtgräwe D, Capella-Gutiérrez S, Zakrzewski F, Tafer H, et al. The genome of the recently domesticated crop plant sugar beet (Beta vulgaris). Nature. 2014;505:546–549. doi:10.1038/nature12817
  11. Biyashev GZ, Plokhikh VB. Khimernost u sakharnoy svekly v protsesse stanovleniya poliploidnykh form [Chimerism in sugar beet during the establishment of polyploid forms]. In: Materialy II Vsesoyuznogo sezda VOGiS [Materials of the Second All-Union Congress of VOGiS]. Moscow; 1971. p. 21. (In Russian). Bibliographic record verified in reference 2, p. 32, item 72; year reproduced from that record; original congress volume not examined.
  12. Shull GH. The composition of a field of maize. Journal of Heredity. 1908;os-4(1):296–301. doi:10.1093/jhered/os-4.1.296
  13. Moritani M, Taguchi K, Kitazaki K, Matsuhira H, Katsuyama T, Mikami T, et al. Identification of the predominant nonrestoring allele for Owen-type cytoplasmic male sterility in sugar beet (Beta vulgaris L.): development of molecular markers for the maintainer genotype. Molecular Breeding. 2013;32:91–100. doi:10.1007/s11032-013-9854-8
  14. Al-Farabi Kazakh National University. Faculty of Biology and Biotechnology. Historical and institutional overview. welcome.kaznu.kz (accessed 14 October 2026).
  15. Biyashev GZ, Seilova LB. Eksperimentalnoe poluchenie 2n pyltsy u diploidnykh form sakharnoy svekly [Experimental production of 2n pollen in diploid sugar-beet forms]. Selskokhozyaystvennaya Biologiya. 1985;(2):46–47. (In Russian). Bibliographic record verified in reference 2, pp. 37–38, item 121; original full text not examined.
  16. Biyashev GZ, Amerkhanova MB, Rakhimbaev IR. Klonalnoe mikrorazmnozhenie intsukht-liniy sakharnoy svekly [Clonal micropropagation of inbred sugar-beet lines]. Izvestiya Akademii Nauk Kazakhskoy SSR. Seriya Biologicheskaya. 1985;(2):90–91. (In Russian). Bibliographic record verified in reference 2, p. 37, item 118; original full text not examined.
  17. Biyashev GZ, Dobrotvorskaya TV. Zavisimost urozhaya yarovoy myagkoy pshenitsy v raznykh ekologicheskikh usloviyakh ot morfologicheskikh priznakov [Dependence of spring bread-wheat yield on morphological traits under different ecological conditions]. Izvestiya Akademii Nauk Kazakhskoy SSR. Seriya Biologicheskaya. 1986;(1):6–13. (In Russian). Bibliographic record verified in reference 2, p. 38, item 124; original full text not examined.
  18. Biyashev GZ, Nurzhanova AA. Deystvie fosfororganicheskikh soedineniy na meyoz yachmenya [Effects of organophosphorus compounds on meiosis in barley]. Izvestiya Akademii Nauk Kazakhskoy SSR. Seriya Biologicheskaya. 1986;(3):16–19. (In Russian). Bibliographic record verified in reference 2, p. 38, item 123; original full text not examined.
  19. Biyashev GZ. O sostoyanii i perspektivakh razvitiya issledovaniy po genetike i selektsii rasteniy v Kazakhstane [On the state and prospects of research in plant genetics and breeding in Kazakhstan]. Izvestiya Akademii Nauk Kazakhskoy SSR. Seriya Biologicheskaya. 1980;(5):6–11. (In Russian). Bibliographic record verified in reference 2, p. 35, item 96; original full text not examined.
  20. Pin PA, Zhang W, Vogt SH, Dally N, Büttner B, Schulze-Buxloh G, et al. The role of a pseudo-response regulator gene in life cycle adaptation and domestication of beet. Current Biology. 2012;22(12):1095–1101. doi:10.1016/j.cub.2012.04.007
  21. Würschum T, Reif JC, Kraft T, Janssen G, Zhao Y. Genomic selection in sugar beet breeding populations. BMC Genetics. 2013;14:85. doi:10.1186/1471-2156-14-85
  22. Turuspekov Y. New collaborative genetics and breeding community in Kazakhstan as a strategic imperative for scientific excellence. Contig. 2026;1:202601. doi:10.66273/3134-6359.2026.1.1.001
  23. Kalendar R. Contig: a new open-access forum for genetics, genomics, and breeding. Contig. 2026;1:202602. doi:10.66273/3134-6359.2026.1.1.002
KeywordsКлючевые словаТүйін сөздер
Gakash Biyashev; Kazakhstan; sugar beet; polyploidy; heterosis; plant breeding; scientific educationГакаш Бияшев; Казахстан; сахарная свёкла; полиплоидия; гетерозис; селекция растений; научное образованиеҒақаш Бияшев; Қазақстан; қант қызылшасы; полиплоидия; гетерозис; өсімдік селекциясы; ғылыми білім беру
CitationСсылкаДәйексөз
Yermekbayev K (2026) In memory of Academician Gakash Zakievich Biyashev on the 120th anniversary of his birth. Contig. 1(4):202621. DOI: 10.66273/3134-6359.2026.1.4.003
DatesДатыКүндер
Received: 21.10.2026 · Accepted: 23.10.2026 · Published online: 23.10.2026Поступила: 21.10.2026 · Принята: 23.10.2026 · Опубликована онлайн: 23.10.2026Келіп түсті: 21.10.2026 · Қабылданды: 23.10.2026 · Онлайн жарияланды: 23.10.2026
CorrespondenceПерепискаХат алмасу
Kanat YermekbayevКанат ЕрмекбаевҚанат Ермекбаев, kanat.yermekbayev@gmail.com

Copyright © 2026 Yermekbayev. This is an open-access article distributed under the terms of the Creative Commons Attribution License (CC BY). The use, distribution or reproduction in other forums is permitted, provided the original author(s) and the copyright owner(s) are credited and that the original publication in this journal is cited, in accordance with accepted academic practice. No use, distribution or reproduction is permitted which does not comply with these terms.

Disclaimer: All claims expressed in this article are solely those of the authors and do not necessarily represent those of their affiliated organizations, or those of the publisher, the editors and the reviewers. Any product that may be evaluated in this article or claim that may be made by its manufacturer is not guaranteed or endorsed by the publisher.